Αντιμεταναστευτική πολιτική:
Το νέο σύμφωνο της ΕΕ εντείνει την εχθρότητα προς τους μετανάστες και τις μετανάστριες
της Aude Martenot, 12 Σεπτεμβρίου 2026
Το νέο σύμφωνο της ΕΕ ενάντια στους μετανάστες-τριες αποτελεί μια αντιμεταναστευτική στροφή πολιτικής. Η Aude Martenot, μέλος της Solidarité sans frontières, Ελβετία, εξηγεί για το Inprecor (υπό δημοσίευση) τις διευθετήσεις και επιπτώσεις του. Μετάφραση στα ελληνικά για την ΤΠΤ – «4» από το πρωτότυπο του Γ.Μ.
Τον περασμένο Ιούνιο τέθηκε σε ισχύ το νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο, το οποίο οι οργανώσεις υπεράσπισης του δικαιώματος στο άσυλο καταγγέλλουν ως μια ευθεία επίθεση εναντίον των μεταναστών-ριών και του δικαιώματος στην ελεύθερη κυκλοφορία. Η στροφή πολιτικής της ΕΕ είναι σαφής: αντί για τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του δικαιώματος πρόσβασης στη διαδικασία ασύλου, οι νέοι κανονισμοί αποσκοπούν στον όσο το δυνατόν πιο γρήγορο εντοπισμό αιτήσεων που δεν θα εξετάζονται εκεί που υποβάλλονται, αλλά θα παραπέμπονται σε άλλα κράτη και, ευρύτερα, στην εξωτερίκευση/ανάθεση σε χώρες εκτός ΕΕ της διαχείρισης του ασύλου και τη σκλήρυνση των ελέγχων προκειμένου να επιταχυνθούν οι απελάσεις.
Ο χώρος Σένγκεν σε κρίση
Το σύμφωνο ψηφίστηκε έπειτα από χρόνια διαπραγματεύσεων εντός της ΕΕ και αποτελεί μια προσπάθεια εξόδου από την κρίση της Σένγκεν. Με την εφαρμογή του στη δεκαετία του 1980, ο χώρος Σένγκεν είχε σαν στόχο να δημιουργήσει έναν ευρωπαϊκό χώρο ελεύθερης κυκλοφορίας, καταργώντας τα εσωτερικά σύνορα, πολιτική που ανταποκρινόταν στην ανάγκη των εργοδοτών για ένα ελεύθερα μετακινούμενο εργατικό δυναμικό1. Κατά συνέπεια, τα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης απέκτησαν τη λειτουργία αποτροπής της εισόδου στον χώρο Σένγκεν, καθώς γινόταν όλο και πιο ξεκάθαρη η βούληση να κλείσουν όλες οι δυνατότητες πρόσβασης (γι’ αυτό αρχίσαμε να μιλάμε για την «Ευρώπη-φρούριο»)2.
Η υπηρεσία που είναι επιφορτισμένη με τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ είναι η Φρόντεξ, η οποία έχει επανειλημμένα καταγγελθεί για παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων3, γεγονός που ωστόσο δεν εμποδίζει τα κράτη της ΕΕ (και της Ελβετίας) να συνεχίζουν να τη χρηματοδοτούν. Έτσι, ο προϋπολογισμός της αυξήθηκε από 6 εκατομμύρια το 2005 σε 1,2 δισεκατομμύρια ευρώ το 2026. Στα Βαλκάνια, η Φρόντεξ κατηγορείται ότι πραγματοποιεί παράνομες επαναπροωθήσεις ατόμων έξω από τα σύνορα. Στη Μεσόγειο, η υπηρεσία κατηγορείται ότι παρακολουθεί, με απόλυτη αδιαφορία, την καταστροφή κινητήρων σκαφών και την εγκατάλειψη ανθρώπων στη θάλασσα από τις εθνικές ακτοφυλακές. Σε πολλές χώρες η Φρόντεξ οργανώνει «ειδικές πτήσεις» για τη βίαιη απέλαση μεταναστών-ριων, δεμένων με χειροπέδες και χωρίς καμία μέριμνα για τη σωματική και ψυχική τους ακεραιότητα.
Στο εσωτερικό της ηπείρου, το σύστημα διαχείρισης των αιτήσεων ασύλου που οργανωνόταν από τον «κανονισμό του Δουβλίνου» περνάει τώρα στο σύμφωνο μετανάστευσης και ασύλου, αλλά παραμένει βασικά το ίδιο, δηλαδή ένας μηχανισμός αυθαίρετης κατανομής των ανθρώπων που φτάνουν σε μια χώρα και ζητούν προστασία. Με κέντρο τη βάση δεδομένων Eurodac, όπου καταχωρούνται τα δακτυλικά αποτυπώματα και τα ονόματα των αιτούντων-ουσών άσυλο, το σύστημα αυτό προβλέπει ότι οι αιτήσεις ασύλου μπορούν να εξεταστούν μόνο σε μία χώρα. Εάν ένα άτομο έχει καταχωρηθεί σε περισσότερα από ένα κράτη, παραπέμπεται στην πρώτη χώρα εισόδου. Ο τρόπος καταχώρισης στη βάση δεδομένων Eurodac είναι αδιαφανής: πραγματοποιείται κατά την υποβολή αίτησης ασύλου, αλλά και σε περίπτωση νοσηλείας, αστυνομικής σύλληψης, ελέγχου στα μέσα μεταφοράς κ.λπ. Έτσι, οι διαφορετικές μεταναστευτικές διαδρομές μπορούν να οδηγήσουν στο χωρισμό οικογενειών: σύζυγοι να έχουν καταχωρηθεί σε διαφορετικές χώρες· παιδιά που ενηλικιώνονται να μην μπορούν να ενωθούν με την οικογένειά τους επειδή είναι «καταχωρημένα» σε άλλη πρώτη ευρωπαϊκή χώρα εισόδου, κ.λπ.4.
Ένα άλλο εμπόδιο αυτού του κανονισμού είναι ότι οι χώρες του Νότου και οι συνοριακές χώρες της Ευρώπης δέχονται, όπως είναι αναμενόμενο, πολύ περισσότερες αφίξεις μεταναστών-ριών από τις άλλες, για τον λόγο επίσης ότι πολλά κράτη αρνούνται εδώ και χρόνια την υποβολή αιτήσεων ασύλου μέσω των πρεσβειών τους, αναγκάζοντας έτσι τους-τις αιτούντες-ούσες προστασία να διανύουν μακρές και επικίνδυνες μεταναστευτικές διαδρομές για να φτάσουν σε μια χώρα όπου μπορούν να υποβάλουν την αίτηση ασύλου. Οι χώρες που βρίσκονται στα σύνορα (ιδίως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία και οι χώρες των Βαλκανίων) δυσκολεύονται, επομένως, να εξασφαλίσουν αξιοπρεπείς συνθήκες υποδοχής για τους-τις μετακινούμενες-ους, ενώ κατακλύζονται επιπλέον από αιτήσεις για επιστροφές από άλλες χώρες της ΕΕ. Οι συνθήκες υποδοχής στην Ελλάδα έχουν καταστεί σε τέτοιο βαθμό ακατάλληλες, ώστε ήδη από το 2011 ανεστάλησαν οι επιστροφές βάσει του κανονισμού του Δουβλίνου με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου5. Δυστυχώς, από τον Ιούνιο του 2024, και ιδιαίτερα με την εφαρμογή του νέου συμφώνου, οι ενδοευρωπαϊκές απελάσεις στις χώρες πρώτης εισόδου ξαναμπαίνουν στην ημερήσια διάταξη.
Ο διακηρυγμένος στόχος της Ευρώπης για την σκλήρυνση των συνόρων της είναι η αποτροπή των παράνομων εισόδων. Στην πραγματικότητα, το μόνο αποτέλεσμα των κλειστών συνόρων είναι η αύξηση της “παρανομίας” που υποτίθεται ότι η ΕΕ καταπολεμά, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνει την επικινδυνότητα των μεταναστευτικών διαδρομών, εκθέτει τους ανθρώπους σε κίνδυνο να υποστούν βία και μειώνει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους.
Βία, θάνατοι και απανθρωποποίηση
Η παρεμπόδιση των μεταναστευτικών ροών δεν είναι εφικτή, ανεξάρτητα από τις τεχνικές που εφαρμόζονται για να επιτευχθεί: συμφωνίες ανάθεσης/εξωτερίκευσης (με την Τουρκία, για παράδειγμα), χώροι κράτησης (στρατόπεδα/hotspots, όπως στη Λέσβο και αλλού στην Ελλάδα), push backs (παράνομες επαναπροωθήσεις ατόμων που ζητούν άσυλο στην Ευρώπη, από κρατικά σώματα και τη Φρόντεξ) κ.λπ. Είναι βέβαιο ωστόσο, ότι η ενίσχυση της καταστολής και των ελέγχων κατά των μεταναστών-ριών αυξάνουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που μεταναστεύουν.
Μεταξύ Ιανουαρίου και Ιουνίου του 2026, τουλάχιστον 865 άτομα έχασαν τη ζωή τους ή αγνοούνται στη Μεσόγειο6. Πρόκειται για την πιο θανατηφόρα περίοδο των τελευταίων δέκα ετών, ενώ συνολικά καταγράφηκαν πάνω από 34.000 θάνατοι… Στα στενά της Μάγχης, μεταξύ Γαλλίας και Αγγλίας ο απολογισμός δεν είναι τόσο βαρύς, αλλά σταθερά άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους προσπαθώντας να τα διασχίσουν και πολλά ναυάγια μεταναστευτικών βαρκών έχουν προκληθεί τις τελευταίες βδομάδες7. Αλλά και στα Βαλκάνια, οι διαδρομές δεν είναι καθόλου πιο ασφαλείς.
Αυτές οι πολιτικές θωράκισης της Ευρώπης, που στηρίζονται σε νεοαποικιακές σχέσεις της ΕΕ με τις άλλες μεσογειακές χώρες, προκαλούν εύλογες και νομιμοποιημένες αντιδράσεις. Τα γεγονότα που συνέβησαν στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα στις ακτές του Μαρόκου το καλοκαίρι του 2026, αποτελούν άμεσο αποτέλεσμα του ευρωπαϊκού αντι-προσφυγικού καθεστώτος8.
Δύο κινήσεις φαίνεται ότι συνέκλιναν ώστε σχεδόν 60.000 άτομα να διασχίσουν μέσα σε λίγες ώρες τα σύνορα του θύλακα. Πρώτον, μεταξύ των ανθρώπων που εγκαταλείπουν τις συνθήκες φτώχειας και εξαθλίωσης στις περιοχές καταγωγής τους και προσπαθούν να φτάσουν στην Ευρώπη για να βρουν μια καλύτερη ζωή διακινήθηκε μια (ψευδής) πληροφορία για το άνοιγμα των συνόρων εκείνη την ημέρα. Δεύτερον, υπήρξε μια αυθόρμητη κίνηση του πλήθους, μια κινητοποίηση ενάντια στα αποικιακά σύνορα που κατακερματίζουν μια χώρα που αντιμετωπίζει πολύ μεγάλες εισοδηματικές ανισότητες και αυξανόμενη ανεργία, και εξαπλώθηκε ραγδαία με την ανακοίνωση μιας πιθανής διέλευσης των συνόρων. Μπορεί να χειραγωγήθηκαν από τις κυβερνήσεις του Νότου που αντέδρασαν στις νέες προσπάθειες εξωτερίκευσης των συνόρων της ΕΕ; Είναι αρκετά πιθανό, και σίγουρα όχι πρωτοφανές (βλ. την εκμετάλλευση του περάσματος από τη Λευκορωσία προς την Πολωνία το 20219).
Η κινδυνολογία που αναπτύχθηκε για τον μικρό αριθμό αυτών των ανθρώπων που αγωνίζονται για την επιβίωσή τους δεν εξυπηρετεί κανέναν άλλο παρά τα σχέδια της ακροδεξιάς, που δημαγωγικά μιλάει για «μεταναστευτική κρίση», επικαλούμενη τις δυσκολίες υποδοχής που η ίδια έχει ενορχηστρώσει. Αυτή η αφήγηση διευκολύνεται από τα επίσημα μέσα ενημέρωσης, τα οποία σπάνια συνδέουν το ζήτημα με την εξαιρετικά κερδοφόρα εκμετάλλευση των ίδιων ανθρώπων ως εργατικό δυναμικό που υποβάλλεται σε εξαντλητική εργασία στην Ευρώπη, όπως π.χ. στην καλλιέργεια ντομάτας ή φράουλας10.
Η εφαρμογή του νέου συμφώνου ενάντια στο άσυλο και τη μετανάστευση
Το ευρωπαϊκό σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο τέθηκε σε ισχύ στις 12 Ιουνίου 2026. Αυτή η μεταρρύθμιση του Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου (CEAS) αποτελείται από ένα σύνολο κανονισμών που αναδιαρθρώνουν τις διαδικασίες ασύλου, τους ελέγχους στα εξωτερικά σύνορα, τη βάση δεδομένων Eurodac, τους κανόνες του συστήματος του Δουβλίνου και τον “μηχανισμό αλληλεγγύης” μεταξύ των κρατών μελών.
Τρεις οι αξιοσημείωτες εξελίξεις: ταχύρρυθμες διαδικασίες στα σύνορα, ενίσχυση της εξωτερίκευσης/ανάθεσης του ασύλου σε χώρες εκτός ΕΕ και ενίσχυση ενός ευρωπαϊκού καθεστώτος απελάσεων11. Συγκεκριμένα, οι άνθρωποι που φτάνουν ζητώντας προστασία κρατούνται πλέον κοντά στα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης σε μεγάλα κέντρα κράτησης, όπου ακολουθείται η διαδικασία διαλογής/screening με σκοπό την γρήγορη κατηγοριοποίησή τους βάσει των υποτιθέμενων πιθανοτήτων αποδοχής ή απόρριψης της αίτησης ασύλου τους. Με τον τρόπο αυτό, η πρόσβαση στις κανονικές διαδικασίες ασύλου παρεμποδίζεται για πολλούς ανθρώπους και ιδιαίτερα για τους περισσότερο ευάλωτους. Πρόκειται για ένα ακόμη βήμα απομάκρυνσης από την υποχρέωση ατομικής εξέτασης των αιτήσεων ασύλου προς μια διοικητική πρακτική στοχευμένης επιλογής των ροών.
Ένας κατάλογος «ασφαλών τρίτων χωρών» – χωρών προέλευσης ή χωρών διέλευσης – διαμορφώνεται ως εργαλείο ώστε οι χώρες της ΕΕ να δηλώνουν αναρμοδιότητα και να μην εισέρχονται στην ουσιαστική εξέταση πολλών αιτήσεων ασύλου, ανοίγοντας απευθείας τη διαδικασία απέλασης προς αυτές τις χώρες. Επίσης προβλέπεται η δυνατότητα εξωτερίκευσης/ανάθεσης σε χώρες εκτός της ΕΕ της διεκπεραίωσης των διαδικασιών απέλασης ή/και της διενέργειας των διαδικασιών ασύλου (αντίστοιχα με το ιταλικό σχέδιο για την Αλβανία ή το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα).
Η ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση του συστήματος ασύλου είναι ανάλογη με αυτήν της Ελβετίας το 2019, η οποία θέσπισε ομοσπονδιακά κέντρα ασύλου για να συσσωρεύονται εκεί οι αιτούντες-ούσες κατά την άφιξή τους και να εντοπίζονται εκείνοι που μπορούν να απελαθούν γρήγορα βάσει της Συμφωνίας του Δουβλίνου. Μη εξέταση των υποθέσεων, δήλωση αναρμοδιότητας, αρχειοθέτηση υποθέσεων χωρίς καν να τις μελετήσει και διευκόλυνση απελάσεων: η Ελβετία είναι πρωταθλήτρια σε αυτό το παιχνίδι. Και το βασικό στοιχείο για την επιτάχυνση των απελάσεων: Απομόνωση, κράτηση, επιτήρηση.
Με αυτόν τον τρόπο, χάνεται η ίδια η ουσία της έννοιας του δικαιώματος του ασύλου, καθώς η δυνατότητα να εκφράσει κανείς-μια την ανάγκη να λάβει διεθνή προστασία εξαφανίζεται – με ό,τι συνέπειες αυτό μπορεί να έχει για τους-τις διωκόμενους-ες.
Αγωνία και αντίσταση
Σε έναν καπιταλιστικό κόσμο, οι μετακινήσεις πληθυσμών – που συμβαίνουν διαχρονικά – μετατρέπονται σε μηχανισμό επιβίωσης. Αποτελούν ταυτόχρονα την απόδειξη – ενάντια σε όσα ισχυρίζονται οι τεχνοκράτες του καπιταλισμού – της συνεχιζόμενης λεηλασίας των πόρων των χωρών του Νότου, της εκμετάλλευσης των ανθρώπινων σωμάτων, των συνεπειών της (νεο)αποικιοκρατίας και της έντασης της κλιματικής καταστροφής. Στον Παγκόσμιο Βορρά οι ισχυροί και σύμμαχοί τους με τις ιμπεριαλιστικές τους πολιτικές λεηλατούν τον πλούτο των χωρών του Παγκόσμιου Νότου, εκμεταλλεύονται την εργασία των φτωχών ανθρώπων, διαπράττουν οικοκτονία και υποκινούν πολυάριθμες συγκρούσεις σε όλο τον κόσμο – και όλα αυτά στο όνομα του ιερού τους κέρδους. Καταστρέφουν τις ζωές των ανθρώπων που δικαιολογημένα φεύγουν από αυτό το χάος.
Μέσα στις χώρες μας, βιώνουμε την κραυγαλέα ενίσχυση του φασισμού και στροφή προς τη δεξιά, που μας καθιστά μάρτυρες της συνεχούς συρρίκνωσης των δικαιωμάτων των μεταναστών-ριών τα πενήντα τελευταία χρόνια. Επιπλέον, το νεοφιλελεύθερο οικονομικό πλαίσιο επιβάλλει διαδοχικές περικοπές δαπανών αλλά και την ανάθεση σε τρίτους της διαχείρισης του ασύλου, περιορίζοντας ολοένα και περισσότερο τις κοινωνικές υπηρεσίες που παρέχονται σε όσες-α-ους έχουν ανάγκη.
Από τις 12 Ιουνίου, οι οργανώσεις που παρεμβαίνουν στο πεδίο βιώνουν τη σκλήρυνση στο λόγο και τις πρώτες συνέπειες από την εφαρμογή του νέου συμφώνου της ΕΕ. Οι πολιτικές αυτές καταστολής και ποινικοποίησης αποτελούν ένα σκληρό, συχνά ανεπανόρθωτο πλήγμα για τους ανθρώπους. Το άγχος της αβεβαιότητας και της ανασφάλειας προκαλεί έντονη ψυχική δυσφορία, ώστε να αυξάνονται τα έκτακτα ιατρικά περιστατικά, όπως και περιστατικά αυτοτραυματισμού.
Σε αυτές τις συνθήκες, η ελπίδα θα πηγάσει μόνο από τους κοινωνικούς αγώνες. Παντού, άτομα ή ομάδες αντιστέκονται και προσπαθούν να μπλοκάρουν τη μηχανή που συνθλίβει ζωές και ονομάζεται μεταναστευτική πολιτική – με μικρές ή μεγάλες πράξεις. Οι φωνές τους είναι πολλές και ακούγονται – ανεξάρτητα από ό,τι μας λέει ο καθένας – και δημιουργούν αναταραχή ακόμα κι αν αυτή δεν αρκεί από μόνη της, αλλά δεν υποχωρούν. Στην Ελβετία, ένα επόμενο σημαντικό βήμα ετοιμάζεται για στις 26 Σεπτεμβρίου στην πρωτεύουσα, τη Βέρνη, μια μεγάλη διαδήλωση με τίτλο «Όχι σύνορα ανάμεσά μας», που διοργανώνεται από την οργάνωση «Αλληλεγγύη χωρίς σύνορα». Ας είμαστε χιλιάδες! Δεν θα υποχωρήσουμε.
Aude Martenot
12 Σεπτεμβρίου 2026
Η Aude Martenot είναι μέλος της Solidarité sans frontières, Ελβετία
[Μετάφραση στα ελληνικά για την ΤΠΤ – «4» από το πρωτότυπο γαλλικό για το Inprecor (υπό δημοσίευση): του Γ.Μ.]
Σημειώσεις
1Swanie Potot, «Construction européenne et migrations de travail», Revue européenne des sciences sociales, 51-1 | 2013, 7-32.
2Solidarité sans frontières, «Dossier: 40 ans de Schengen», bulletin n°3, septembre 2025.
3Amnesty International, «Demander des comptes à Frontex!», 2022, https://www.amnesty.ch/fr/pays/suisse/demander-des-comptes-a-frontex.
4ODAE romand, «Familles séparées, enfances précaires», rapport, 2025 ; ODAE romand, «Harcelée en Croatie, une famille est menacée d’y être renvoyée», cas individuel, 01.01.2024.
5Το 2011, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (CEDH), στην υπόθεση M.S.S. c. Belgique et Grèce, είχε κρίνει με σαφήνεια ότι η Ελλάδα δεν είναι ασφαλής χώρα.
6https://missingmigrants.iom.int/region/mediterranean?region_incident=All&route=3861&year%5B%5D=18381&month=All&incident_date%5Bmin%5D=&incident_date%5Bmax%5D=
724heures.ch, «Traversées de la Manche. Une seule embarcation pour 230 personnes», 10.08.2026.
8Solidarité sans frontières, «Ceuta – Été 2026: Réclamer la liberté de mouvement», bulletin n°3, septembre 2026.
9Le Temps, «Mur, caméras, intelligence artificielle: à la frontière biélorusse bouclée par la Pologne, cinq ans après la crise», 08.08.2026.
10https://www.franceinfo.fr/monde/italie/ce-sont-des-esclavagistes-en-italie-la-mafia-de-la-tomate-s-enrichit-a-la-sueur-des-travailleurs-etrangers_8143718.html ; https://www.lemonde.fr/economie/article/2020/02/29/en-espagne-la-fraise-pousse-sur-la-misere_6031293_3234.html?srsltid=AfmBOooQVg-6mxLNjhZyqNnMdJGzfrhyZdiV9UIzH0RZi_HDsUDWDBao
11Solidarité sans frontières, «Une nouvelle architecture de l’exclusion», bulletin n°2, juin 2026.
ΤΠΤ - "4" 
