Φελέκης: “Πρακτικό εγχειρίδιο επαναστατικής πολιτικής”

του Τάσου Αναστασιάδη

[Για το βιβλίο: «Ιστορίες του Γιάννη Φελέκη: Παρά μόνο τις αλυσίδες», Εισαγωγή και Επιμέλεια Ελένης Λάλου, Εκδόσεις Κουκκίδα, 2026 -Βιβλιοπαρουσίαση στο Περιοδικό «4» τεύχος 16 Νοέμβρης 2026]

Ένα πρακτικό εγχειρίδιο επαναστατικής πολιτικής

Οργανωμένο ως ιστορίες που θυμάται και διηγείται ο Γιάννης Φελέκης, το βιβλίο αυτό της Ελένης Λάλου1, που τις καταγράφει, έχει μια μορφή που το καθιστά ιδιαίτερα παραστατικό, ελκυστικό, αυτό που θα έλεγε κανείς ότι διαβάζεται σαν μυθιστόρημα. Ασφαλώς βοηθάει ο ίδιος ο Φελέκης και η γλώσσα του, καθώς και η ιστορική εποχή στην οποία αναφέρεται, από τη δεκαετία του ‘40 και τον ελληνικό εμφύλιο έως τις αρχές του τωρινού αιώνα, μέσα από το πρίσμα της αφήγησης ενός χωριατόπαιδου που αναγκάζεται από τις εμπειρίες του να αναμετρηθεί με τα κρίσιμα ζητήματα όχι μόνο της ελληνικής αλλά και της παγκόσμιας πολιτικής -όχι θεωρητικά, αλλά με την πράξη του!

Ωστόσο, αν η, αναγκαστική, βιογραφική διάσταση είναι που εμφανίζεται σε πρώτο πλάνο, ο μίτος της Αριάδνης που το διαπερνά είναι βαθύτερος2. Η ιστορικός το υπονοεί στην εισαγωγή της, μέσα από τα “προβλήματα” που θέτει πάντα η προφορική ιστορία και τα οποία τα χειρίζεται με τους τρόπους που της δίνει τη δυνατότητα η επιστήμη της, με τα εργαλεία της, να ελέγξει για παράδειγμα τα πραγματολογικά στοιχεία, να θέσει τις κατάλληλες ερωτήσεις (έστω και αν στο ίδιο το βιβλίο οι ερωτήσεις ρητορικά αποσύρονται, για να αφεθεί η αφήγηση να εκτυλιχτεί μυθιστορηματικά, για να διευκολυνθεί η ανάγνωση από τον όποιον/α ακροατή).. Προφανώς, η πλευρά αυτή είναι πολύ σημαντική, όχι μόνο για την ιστοριογραφία, αλλά και για εμάς όλους όσοι, γνωρίζοντας προσωπικά τον Γιάννη, μας ενδιαφέρουν ιδιαίτερα οι “ιστορίες” του. Όμως, το τελικό προϊόν είναι πολύ περισσότερο από μια απλή καταγραφή, βιογραφική ή και πραγματολογική του κόσμου στον οποίο αναφέρεται. Η ενότητά του δεν βρίσκεται στην αποτύπωση (ή μόνο), βρίσκεται στο νόημα που αποκτά ως έργο, για τον κόσμο μας, για αυτούς κυρίως για τους οποίους κατασκευάστηκε, δηλαδή αυτούς που καλούνται να το διαβάσουν.

Από τη σκοπιά αυτήν, η ιστορικός και ο συνομιλητής της, ο ίδιος ο Γιάννης, δημιούργησαν ένα βιβλίο για ένα συγκεκριμένο κοινό, που έχει ανάγκη ακριβώς μιας κατεύθυνσης, ενός μπούσουλα, για να προσανατολιστούν σε έναν κόσμο που είναι όλο και πιο επικίνδυνος και αποπροσανατολιστικός. Η μορφή δεν είναι η συμπύκνωση ούτε η θεωρία ή κάποια μαθήματα ή οδηγοί. Είναι οι έμπρακτες στάσεις απέναντι στις αντιπαλότητες και στις αντιφάσεις του κόσμου, δοσμένες μέσα από τη μυθιστορηματική και βιογραφική, ανθρώπινη, μορφή, χωρίς διδάγματα, κανόνες και ηθικολογίες. Χωρίς να το αυτο-προβάλουν, οι “ιστορίες του Γιάννη Φελέκη” μοιάζουν, σε πιο ουσιαστικό επίπεδο, να είναι ένα “πρακτικό εγχειρίδιο επαναστατικής πολιτικής”3.

Ο πρώτος λόγος που το δικαιολογεί είναι ότι, πέρα από τις πρώτες εντυπώσεις, γύρω από τις μνήμες ενός παλαιότερου κόσμου, ο κόσμος για τον οποίο γίνεται λόγος είναι ο δικός μας, ο τωρινός κόσμος ή ο κόσμος για τον οποίο τα βασικά προβλήματα που πραγματεύεται δεν είναι απλώς “ιστορία”, είναι τα ίδια και πολλές φορές και χειρότερα ή και πιο έντονα. Μπορεί ασφαλώς να υπάρχουν ιδιομορφίες, της εποχής ή του χώρου, όπως η διένεξη, μεταξύ ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ στο χωριό, στο Δημαδιό, για το ποιός θα επικρατήσει: όμως το μικρό 12-χρονο παιδί που πάει στην Άρτα για να πιάσει δουλειά, βρίσκεται αντιμέτωπο με το νόμο της αξίας, θα έλεγα με την καπιταλιστική εκμετάλλευση, απλώς χωρίς αυτό να υπονοεί αναγκαστικά ιδιαίτερη βιαιότητα, ακόμα περισσότερο που το αφεντικό και η δουλειά διαπλέκονται και με προσωπικές σχέσεις -ο γαλατάς δεν είναι δα καμιά βαριά βιομηχανία.

Η συνείδηση της θεμελιακής αυτής σχέσης, αφεντικού και εργάτη, έρχεται έτσι νωρίς -έστω και αν, και για καιρό μάλιστα, κατά τη διήγηση του Γιάννη, το “ταξικό” θα είναι στα μάτια του αρκετά αποκομμένο από το “πολιτικό”. Η καθαρότητα της σχέσης της εκμετάλλευσης δεν κατονομάζεται στην αφήγηση, όμως η περιγραφή της δεν ορίζεται μόνο από τη μικρή βιοτεχνία της Άρτας ή τις ιδιομορφίες της ελληνικής επαρχίας. Η έλλειψη κάθε μισάνθρωπου στοιχείου στην περιγραφή των σχέσεων δείχνει το πόσο δομικά αρχίζει να βλέπει τον κόσμο ο νέος προλετάριος. Η άρνησή του, δεκαετίες αργότερα, να πάει να καταθέσει για τους βασανιστές του, συνδέεται με αυτή την κατανόηση. Για το τελευταίο, η ιστορικός μάλιστα επιμένει, πώς είναι δυνατόν αυτό; Η απάντηση, όπως και η ερώτηση, δεν είναι για το τακτικό ζήτημα του αν έκανε καλά ή όχι, είναι για την ουσία: Πώς γίνεται οι άνθρωποι να γίνονται αυτό που το έχουμε συναντήσει και σε άλλες αγριότητες του 20ου αιώνα -όπως π.χ. το έχει επίσης αναρωτηθεί μια Χάνα Άρεντ. Το βιβλίο προφανώς δεν “απαντάει” σε αυτά τα ερωτήματα, όμως θέτει το γενεσιουργό υπόβαθρο της κοινωνικής δομής που τα δημιουργεί.

Η αρχή που θέτει ο Φελέκης είναι λοιπόν κατά κάποιον τρόπο ρουσωική: δεν έχει λόγο να μισήσει τον εργοδότη του, έχει όμως κάθε λόγο να του αντιταχθεί -και αυτό κάνει. Όμως, συμβαίνει και το αντίστροφο, με την έννοια ότι η ίδια η ταξική αντιπαράθεση δεν εξαντλεί το ζήτημα, ιδιαίτερα για τον κόσμο μας. Το νεαρό αγόρι που μπαρκάρει στα πλοία και γυρίζει τον κόσμο ασφαλώς κρατάει την ταξική του συναίσθηση (και το πληρώνει!), όμως εμπλουτίζεται με δύο επίσης καθοριστικά στοιχεία. Το ένα είναι της περιπλοκής της καταπιεστικής σχέσης, ενάντια σε κάθε εξιδανίκευση της ταξικότητας, και το δεύτερο είναι η παγκοσμιότητα.

Από τον πλέον αναπτυγμένο καπιταλισμό ως στα πιο ταπεινά τριτοκοσμικά μέρη, η δομή της καταπίεσης αγκαλιάζει πολύ μεγαλύτερα στρώματα του πληθυσμού και με διάφορους τρόπους -άκρως επίκαιρους και σήμερα. Από το λιμάνι της Νέας Ορλεάνης ώς το λιμάνι της Μπανκόκ, η περιγραφή των μπουρδέλων και των σχέσεων της ανδρικής εξουσίας, έως και στους ίδιους τους προλετάριους ναυτικούς, θέτει στη χειραφέτηση τα ερωτήματα της πατριαρχικής δομής. Η εξάρτηση από την οικονομική δύναμη (το χρήμα) είναι προφανής (βλ. το κοριτσάκι στο Μπανκόκ), όμως η πατριαρχία δεν εξαντλείται σε αυτό, όπως και η σεξουαλικότητα: η καταπίεση έχει πολλούς άξονες, φύλου, φυλής, ηλικίας, εθνότητας, κλπ. Η ταξική εκμετάλλευση ούτε τα εξηγεί ούτε τα δικαιολογεί όλα.

Το δεύτερο, που επίσης ο γύρος του κόσμου διευκολύνει, είναι μια στάση που διαπνέει όλο το βιβλίο και που είναι η συγκρότηση της πολιτικής. Υπερβαίνοντας εδώ τον Ρουσώ, το νεαρό αγόρι ενσωματώνει την ιδέα της επανάστασης και τις αξίες της για έναν αγώνα που δεν μπορεί να είναι απλώς «για ένα κοπάδι ανθρώπινων όντων έγκλειστων σε κάποια γωνιά της γης» (Ροβεσπιέρος -ο πρώτος(!), πριν την Θερμιδόρ-, στις 24/4/1793). Οι άλλοι, οι διπλανοί μας και οι πιο μακρινοί είναι επίσης δικοί μας, είμαστε εμείς όλοι. Η έμπρακτη αυτή καθολικότητα και παγκοσμιότητα, αυτό που οι σοσιαλιστές ονόμασαν “διεθνισμό”, γίνεται εσωτερικό κτήμα, που δεν επιτρέπει σε καμιά στιγμή να κλειστεί κάποιος αυτάρεσκα στον εαυτό του. Στη φυλακή, θέλει να μάθει γλώσσες, για να ακούσει τους άλλους ανθρώπους, και μετά σε μια ολόκληρη ζωή να βοηθήσει τον κάθε κατατρεγμένο -χωρίς όρους προφανώς, αλλά και χωρίς περιττές εξιδανικεύσεις. Οι διηγήσεις για τους τούρκους πρόσφυγες μετά τη δικτατορία του Εβρέν είναι εύγλωττες από αυτή τη σκοπιά -όπως με τη βοήθεια στους “σταλινικούς”, αλλά και με τους ιρανούς και τους άλλους.

Όμως, η στάση αυτή δεν είναι καθόλου “φιλανθρωπική”, είναι άκρως πολιτική: η ανάγκη αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας είναι στο εσωτερικό του υποκειμένου, χωρίς προϋποθέσεις “συμφωνίας”, πέραν των συγκεκριμένων κοινών στόχων κάθε φορά. Για αυτή του τη διάσταση, ως τέτοια, δεν μιλάει πολύ στο βιβλίο, έστω και αν υπονοείται. Υπονοείται προφανώς στη σχέση με την 4η Διεθνή, που προηγείται των εθνικών περιορισμών. Αλλά επίσης υπονοείται, πέρα και από τα πολιτικά πλαίσια, στην διεθνικότητα των μαζικών κινημάτων που πρέπει να οργανωθούν και να βοηθηθούν. Και κυρίως αναδεικνύεται και στην έμπρακτη ενότητα στην καθημερινή πράξη, εδώ και τώρα, στα συνδικάτα (π.χ. λιθογράφοι), σε συλλογικότητες και αγώνες (π.χ. Πολυτεχνείο), αλλά και με τους κάθε φορά “διπλανούς” μας (πέρα και από τους μετανάστες), όταν χρειάζονται βοήθεια (π.χ. “μικροφωνικές”), από τη διοργάνωση εκδηλώσεων, συγκεντρώσεων, χωρίς να τίθενται “προϋποθέσεις συμφωνίας” (από δεξιούς σοσιαλδημοκράτες ώς ακραίους αναρχικούς) -αλλά και χωρίς καθόλου να κρύβονται. Η αναμενόμενη σύνθεση, ανασύνθεση, υπέρβαση ή σύγκλιση, θα είναι έμπρακτη, από την ίδια την εμπειρία των ανθρώπων, των μαζών -όχι από θεωρίες-, στις οποίες όμως συγκαταλέγεται και η ικανότητα διαλόγου και, καταρχήν, η θέληση να ακούσεις, να καταλάβεις, να επικοινωνήσεις.

Τους δύο αυτούς άξονες, παγκοσμιότητα και ενότητα, απέναντι στην ταξικότητα και στην ποικιλομορφία της καταπίεσης, τους ξαναβρίσκουμε, κάπως παράδοξα, και στην ίδια τη μορφή της διήγησης. Ο τεχνητός μονόλογος δεν είναι απλή αφήγηση, γιατί απαντάει σε σημερινά ερωτήματα, που έχουν ήδη τεθεί για την καταγραφή. Δεν εννοούμε τα προβλήματα της θαυμαστής, αλλά αναγκαστικά και “επιλεκτικής”, μνήμης, που ασφαλώς μένουν να ελεγχθούν από την ιστορικό, καθώς και από όλους όσους αναφέρονται. Περισσότερο αναφέρομαι στη “γλώσσα” του Γιάννη, την οποία, ως ένα βαθμό, προσπαθεί να την κρατήσει η ιστορικός, έστω και αν ενίοτε κρίνει χρήσιμο να εξασφαλιστεί από ενδεχόμενη παρερμηνεία της.

Σε αυτό η “Ελενίτσα” έχει δίκιο, γιατί δεν είναι μόνο τα προσοδικά στοιχεία που λείπουν από τη μεταγραφή του προφορικού λόγου στο χαρτί: είναι πιο συστηματικά “στολίσματα” που αφιερώνει ο Γιάννης στον καθένα μας -και στις δομές άλλωστε, ακόμα και τις αντικειμενικές, τις δικές μας και του καπιταλισμού. Σε αυτό υπάρχει κάτι πιο σοβαρό από απλώς προσωπικό, που όσοι τον ξέρουν μπορούν να το αναγνωρίσουν, κάτω από μανδύες φιλίας και ανατροπής ταυτόχρονα. Πίσω από το γέλιο ή το θυμό, προκαλούν ερώτημα. Τα “μαγκουροφόρος”, “άχρηστοι”, “άθλιος”, κλπ., αναγνωρίζονται αναγκαστικά ως ρητορικά σχήματα, που στοχεύουν σε άλλο από αυτό που λένε. Φιλοδοξούν να μετασχηματίσουν τον κόσμο, μαζί με τον ακροατή, με όλους τους συντρόφους: έστω και με τον κίνδυνο -και την πρόκληση- που αναγκαστικά ενέχουν, αποτελούν κάλεσμα να “σπάσουν οι αλυσίδες”, που λέει και ο τίτλος.

Καταρχήν οι αλυσίδες οι δικές μας, τα σχήματα σκέψης μας, οι έννοιες, οι λέξεις, από τις οποίες πολύ συχνά, όχι μονάχα εμείς, αλλά και γενικότερα τα δικά μας σχήματα, τα μαρξιστικά, τα αναρχικά, ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και το πώς να απαντήσουμε σε αυτά. Και συχνά πιανόμαστε στην παγίδα αυτήν, των δικών μας θεωριών, των δικών μας σκέψεων, των δικών μας λέξεων, κλπ.

Αλλά, κατά δεύτερον, και ειδικότερα εδώ, είναι πρόσκληση “να σπάσουν οι αλυσίδες” μας διαλογικά, να σπάσουν οι αλυσίδες όλων μας και από κοινού. Ο Γιάννης μπορεί να μας στολίζει όλους, άλλον περισσότερο, άλλον λιγότερο, μπορεί να στολίζει και τον εαυτό του εξάλλου, αλλά είναι επειδή συνεχώς αναρωτιέται, από την αρχή μέχρι το τέλος, γιατί η εκμετάλλευση, η καταπίεση, τα προβλήματα τα γενικότερα, τα οικολογικά, τα φεμινιστικά, κλπ., όχι μονάχα είναι συνεχή, αλλά και γιατί εμείς δεν έχουμε τον τρόπο σίγουρης γνώσης για να τα απαντήσουμε όλα. Δεν υπάρχει “ούτε Θεός ούτε αφέντης” -ή κόμμα- να μας καθοδηγήσει.

Δεν είναι μόνο η θρησκεία του καπιταλισμού, ο θετικισμός, που, έτσι, πλήττεται, αλλά και οι πιο μοντέρνες, συμβολικές του, εκδοχές, όπως οι “πολιτικές ορθότητες” ή η πολιτική του νεοφιλελευθερισμού στη συμβολική αναγωγή της καταπίεσης. Οι αλυσίδες που είναι να σπάσουν δεν είναι απλώς συμβολικές, ή ταυτοτικές, παρά την αναγκαστική τους επιτελεστικότητα, γιατί -αντίστροφα- πηγάζουν από την υλική πραγματικότητα. Εξού και το ότι ο λόγος, τα λόγια του Γιάννη, αλλά και ο λόγος γενικά, δεν μπορεί να είναι αποκάλυψη, δεν είναι καν αναγκαστικά “ορθός” ή ηθικά διορθώσιμος, γιατί είναι αναγκαστικά διάλογος, όπως μας το εξήγησαν οι θεωρητικοί της γλώσσας μετά τη ρωσική επανάσταση (π.χ. Μπαχτίν, Βιγκότσκι), αλλά και η αναλυτική φιλοσοφία, η πραγματολογία, κλπ.. Χωρίς την ερμηνεία του ακροατή δεν υπάρχει λόγος -και το συγκεκριμένο βιβλίο για αυτόν κατασκευάζεται, τον προϋποθέτει και τον εγκαλεί.

Στην πρόσκληση ακριβώς “να σπάσουμε τις αλυσίδες” μας. Μαζί. Και έμπρακτα, όχι μόνο συμβολικά.

Τάσος Αναστασιάδης

20/10/2026

[Περιοδικό «4» τεύχος 16 Νοέμβρης 2026]


Σημειώσεις

1“Παρά μόνο τις αλυσίδες – Οι ιστορίες του Γιάννη Φελέκη”, επιμέλεια Ελένη Λάλου, εκδόσεις Κουκκίδα, 2026.

2Το παρόν κείμενο βασίζεται στην προφορική παρουσίαση του βιβλίου στο αντιρατσιστικό φεστιβάλ, στις 4/7/2026, ξαναπιάνοντας τα βασικά της σημεία. Οι συντελεστές του βιβλίου μου έκαναν την τιμή να είμαι ένας από αυτούς που το παρουσίασαν και ο λόγος ήταν, προφανώς, και για εκείνους και για εμένα, η συνεχής -επί τουλάχιστον 40 χρόνια- πολιτική μου συνύπαρξη με τον Γιάννη. Όμως, διαβάζοντας το βιβλίο, που το ρούφηξα σε 2-3 μέρες, κατάλαβα ότι το ενδιαφέρον δεν θα ήταν τόσο να προσθέσω ή να συζητήσω “ιστορίες”, αλλά μάλλον να συμπυκνώσω αυτό που, κατά τη γνώμη μου, το κάνει ιδιαίτερα ξεχωριστό, ως επίκαιρο έργο -και να προχωρήσω τις σκέψεις μου και πιο πέρα, αντλώντας αυτή τη φορά από όσα έχω μάθει εγώ από τον Γιάννη!

3Είναι ο ορισμός που έδωσα στην παρουσίασή μου του βιβλίου στο αντιρατσιστικό φεστιβάλ. Εδώ κράτησα τον ορισμό αυτόν, έστω και αν -ομολογώ- μοιάζει υπερβολικός σε ένα βιβλίο που δεν έχει καμία “οδηγία”, κανέναν ρητό κανόνα, καμιά μορφή κλασικού “εγχειριδίου”…


Περιοδικό «4» τεύχος 16 Νοέμβρης 2026

Σε σχέση με το βιβλίο των συντρόφων μας, Ελένης και Γιάννη, μπορείτε επίσης να συμβουλευτείτε σχετικές αναρτήσεις στο site μας:

  1. “Γιάννης Φελέκης: Οι ιστορίες του θρυλικού αγωνιστή της άκρας αριστεράς σε ένα βιβλίο”, του Θεοδόση Μίχου [από το News 24/7, 11/10/2026].
  2. Διαβάστε, οπορτουνιστάδες! -για τις “Ιστορίες του Γιάννη Φελέκη”: Για το βιβλίο των συντρόφων μας, Γιάννη Φελέκη & Ελένης Λάλου, αναπαράγουμε εδώ δύο αναφορές στον τύπο, από τον Δημήτρη Δημόπουλο στην Εφσύν και από τον Νίκο Ξηρουδάκη στην Παντιέρα.
  3. Ανάρτησή μας για την παρουσίαση του βιβλίου στο 27ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ 2026 (της οποίας υπάρχει, άλλωστε, μία μαγνητοφώνηση στο site μας): Κυκλοφορούν οι «Ιστορίες του Γιάννη Φελέκη: Παρά μόνο τις αλυσίδες», Εισαγωγή και Επιμέλεια Ελένης Λάλου.
  4. Αναγγελία για την Βιβλιοπαρουσίαση την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου, 7 μ.μ. στο κηπάκι της Τσαμαδού, Τσαμαδού 10, από: Εκδόσεις Κουκκίδα | Δίκτυο για τα Πολιτικά και Κοινωνικά Δικαιώματα

https://tpt4.org/?p=11771

Σχολιάστε