Ομιλία του Michael Löwy στη:

Συνάντηση για την Ελένη Βαρίκα

Στις 14 Μαΐου 2026 οι φίλοι/ες της Ελένης Βαρίκα τίμησαν τη μνήμη της με μια συνάντηση όπου μίλησαν όπως το προγραμμάτισαν «για την Ελένη που γνωρίσαμε, που αγωνιστήκαμε μαζί, στην Ελλάδα της δικτατορίας και της μεταπολίτευσης, και για τη μετέπειτα πορεία μιας διεθνούς προσωπικότητας που άφησε το έργο της και το στίγμα της στην πολιτική, το φεμινισμό, τις σπουδές ιστορίας, τον πολιτισμό. Συλλογικότητες και άτομα, που βρεθήκαμε μαζί, που συνεργαστήκαμε, που αντλήσαμε από το έργο της,» θελήσαμε «να θυμηθούμε, να εκτιμήσουμε, να κρίνουμε, να τιμήσουμε μαζί τη διανοήτρια και αγωνίστρια της χειραφέτησης όλων των παρίων…«

Μεταξύ τους και ο σύντροφός της, Michael Löwy, του οποίου δημοσιεύουμε εδώ την ομιλία.

Διανθίζουμε την ανάρτηση αυτή με μερικές φωτογραφίες, που τράβιξε ο Μιχάλης Σκούρτης και δημοσίευσε στο τοίχο του στο facebook, μαζί με την παρουσίασή του της εκδήλωσης: «Η Ελένη Βαρίκα υπήρξε πρωτοπόρα γυναίκα και προσωπικότητα σε επίπεδο παραγωγής ιδεών, αυτοοργάνωσης και κοινής δράσης. Η συνεισφορά της στο ευρωπαικό φεμινιστικό κίνημα και όχι μόνο, είναι παραπάνω από σημαντική. Το σημαντικότερο όλων είναι ότι ξεκίνησε αυτό το μεγάλο ταξίδι μέσα σε μια «νεκρή» και αποστειρωμένη κοινωνικά – ιδεολογικά περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας στην Ελλάδα. Σε αυτό συνηγόρησε το πολιτικοποιημένο οικογενειακό περιβάλλον της (ο πατέρας της υπήρξε στέλεχος της 4ης Διεθνούς), η απόφασή της να βρεθεί στη Γαλλία μέσα στην άνοδο του Μάη του ’68 αλλά και τα ανθρώπινα στοιχεία που την χαρακτήριζαν και αποτελούσαν πόλο έλξης και συνεργασίας με τους αξιόλογους συντρόφους της. Για αυτή την Ελένη Βαρίκα, που χάθηκε πρόωρα φέτος, μίλησαν σήμερα ο σύντροφός της στη ζωή Michael Löwy, οι σύντροφοι/ισσες, συμφοιτητές/τριες, φίλοι και φίλες στο κηπάκι της Τσαμαδού, σε μια εκδήλωση που διοργάνωσε η ΤΠΤ ελληνικό τμήμα της 4ης Διεθνούς και συντόνισε ο Τάσος Αναστασιάδης«.

Τί μου δίδαξε η Ελένη

του Michael Löwy

Έχω μόνο πέντε λεπτά, δεν θα προλάβω να σας παρουσιάσω την πολιτική της βιογραφία ούτε το ακαδημαϊκό της βιογραφικό. Θα σας πω απλώς τι μου έμαθε εμένα.

Μου έμαθε να γνωρίζω τον φεμινισμό, τους αγώνες του, τις ηρωίδες του, τις μεγάλες του διανοήτριες, ξεκινώντας από την Κλερ Ντεμάρ [Claire Démar], τη σεν-σιμονίστρια, δημοκράτισσα και επαναστάτρια, την οποία την θαυμάζαμε πάρα πολύ, αλλά και όλες τις άλλες, από την Ολύμπια ντε Γκουζ [Olympe de Gouges] και τη Μαίρη Γουόλστονκραφτ [Mary Wollstonecraft] ώς τις σημερινές. Μου άνοιξε έναν ολόκληρο κόσμο. Και μου έμαθε να ρίχνω μια φεμινιστική, κριτική και ακόμη και ειρωνική ματιά στους «Μεγάλους Άνδρες» της πολιτικής θεωρίας.

Με έκανα να ανακαλύψω την Ελλάδα, μου έμαθε τη γλώσσα της, τη μουσική, τα υπέροχα τραγούδια του Θεοδωράκη και του Χατζιδάκη, τα ποιήματα του Καβάφη, την ιστορία της ελληνικής αντίστασης κατά της γερμανικής κατοχής. Μου έδειξε τα νησιά, την Πάτμο, τη Σαντορίνη, τη Μύκονο, τις Σπέτσες, την Αίγινα (το αγαπημένο μας). Χάρη στην Ελένη, έγινα κι εγώ λίγο Έλληνας.

Μου έμαθε τον έρωτα: με έκανε να ανακαλύψω ένα συναίσθημα που διαπερνά σώμα και ψυχή, που αλλάζει την ίδια τη ζωή, που κάνει την καρδιά να χτυπά πιο γρήγορα. Ένα έντονο συναίσθημα χωρίς όρια, που απαιτεί βαθιά γενναιοδωρία. Μια αγάπη που δεν φθείρεται καθόλου με την πάροδο του χρόνου, αντίθετα: τα τελευταία πέντε χρόνια μας ήταν ίσως αυτά με τη μεγαλύτερη συνενοχή, τη μεγαλύτερη εγγύτητα μεταξύ μας. Ήμασταν αχώριστοι.

Η Ελένη μου έμαθε τον φόβο: τον φόβο για τον άλλον. Τον φόβο μη χάσεις την αγάπη σου. Τον φόβο να την απογοητεύσεις. Τον φόβο μήπως δεν ανταποκριθείς στις προσδοκίες της. Και, με την πάροδο του χρόνου, τον φόβο της αρρώστειας, τον φόβο της απώλειας, τον φόβο της εξαφάνισής της.

Η Ελένη μου έμαθε την τέχνη του να είσαι επαναστάτης χωρίς παρωπίδες. Μαρξισμός, φεμινισμός, αναρχισμός, σιτουασιονισμός, όλες οι ανατρεπτικές παραδόσεις της ήταν όλες αγαπητές. Το κριτικό και ριζοσπαστικό, διεθνιστικό και επαναστατικό της πνεύμα δεν χρειαζόταν “κομματική κάρτα”. Η ικανότητά της να αγανακτεί απέναντι στις αδικίες ήταν απεριόριστη και η στράτευσή της στους αγώνες που της φαίνονταν δίκαιοι ήταν απόλυτη. Αυτό ίσχυε για τον επαναστατικό κομμουνισμό το 1974, για τον φεμινισμό σε όλη της τη ζωή, αλλά και για τους φίλους που διώκονταν, όπως ο Έλληνας επαναστάτης Θεολόγος Ψαραδέλλης ή ο Ιταλός φοιτητής της Πάολο Περσικέτι [Paolo Persichetti]. Χωρίς να ξεχάσουμε το “Κόκκινο Βιβλιαράκι των μαθητών”, που το μετάφρασε και το προσάρμοσε στην Ελλάδα, κάτι που της κόστισε μια δίκη και καταδίκη σε 6 μήνες φυλάκιση (που ευτυχώς ακυρώθηκε στο εφετείο).

Η Ελένη με έκανε να ανακαλύψω μεγάλους συγγραφείς, γυναίκες και άνδρες, που είχα αγνοήσει παταγωδώς: τη Τζέιν Όστιν, τις αδελφές Μπροντέ, τη Ζορζ Σαντ, τον Βίκτορ Ουγκώ, τη Βιρτζίνια Γουλφ, την Έμμα Γκόλντμαν, μεταξύ άλλων. Χάρη σε αυτήν διάβασα Τους Άθλιους, ένα έργο που με συγκλόνισε και για το οποίο τελικά έγραψα ένα δοκίμιο, μαζί με τον φίλο μου Ρόμπερτ Σέιρ [Robert Sayre]. Και μετά διηγηθήκαμε τους Άθλιους στα παιδιά μας και αυτά, που μεγάλωσαν, το διηγούνται τώρα στα δικά τους παιδιά.

Ο Εβραίος ήμουν εγώ, αλλά η Ελένη ήταν αυτή που με έκανε να ανακαλύψω το έργο του μεγάλου εβραίου ανθρωπιστή του Διαφωτισμού, Ζάλκιντ Χούρβιτς [Zalkind Hourwitz¹], που μοιράστηκε το Βραβείο της Ακαδημίας του Μετς με τον Αββά Γκρεγκουάρ το 1789. Εκείνη ήταν που ανακάλυψε το κείμενό του, ψάχνοντας τους ξεχασμένους της Γαλλικής Επανάστασης. Το δημοσιεύσαμε αυτό το κείμενο στις Εκδόσεις Syllepse, με μια εισαγωγή που την γράψαμε μαζί.

Η Ελένη με έμαθε να τραγουδάω. Μην χαμογελάσετε. Είναι σημαντικό να τραγουδάμε. Η Ελένη τραγουδούσε όλη της τη ζωή. Φοιτήτρια στο Παρίσι, τραγουδούσε στο μετρό για να βγάλει μερικά ψιλά. Σε μικρές συγκεντρώσεις με φίλους και συντρόφους, τραγουδούσε παίζοντας κιθάρα. Είχε ένα τεράστιο ρεπερτόριο τραγουδιών σε όλες τις γλώσσες, με ιδιαίτερο πάθος για τα επαναστατικά, κομμουνιστικά, σοσιαλιστικά, ελευθεριακά και αντιστασιακά τραγούδια. Ήξερε τους στίχους απ’ έξω, στα ελληνικά, γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά, και ακόμη και στα γερμανικά. Μου έμαθε πολλά από αυτά. Το αγαπημένο της είναι το «Sans la nommer» του Ζορζ Μουστακί.

Την τελευταία μέρα στο νοσοκομείο, πριν φύγει, τραγουδήσαμε μαζί ένα παλιό τραγούδι Ιταλών αναρχικών που εκδιώχθηκαν από την Ελβετία το 1895, το «Adio Lugano Bella». Δεν θα το ξεχάσω ποτέ.

Michael Löwy

14/5/2026