του Τάσου Γουδέλη
Η συμβολή της Ελένης Βαρίκα στο τροτσκιστικό και στο φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα (1974-1980)
Η Ελένη είχε συνδεθεί τόσο με το τεταρτοδιεθνιστικό όσο και με το αντιδικτατορικό κίνημα από την εποχή που βρισκόταν στη Γαλλία. Στα χρόνια της δικτατορίας είχε δημιουργηθεί μια αξιόλογη ομάδα αγωνιστών, κυρίως φοιτητών, από την Ελλάδα που σπούδαζαν στη Γαλλία και το Βέλγιο, είχαν επηρεασθεί από το κύμα αμφισβήτησης που είχε σαρώσει τη δεκαετία του 1960 τις ευρωπαϊκές χώρες και είχαν συνδεθεί με τις εκεί οργανώσεις της 4ης Διεθνούς. Η Ελένη συμμετείχε ουσιαστικά στην ομάδα αυτή.
Με τη μεταπολίτευση (1974) η Ελένη επέστρεψε στην Ελλάδα και μαζί με άλλους αγωνιστές από την ομάδα αυτή προσχώρησαν αρχικά στο ΚΔΚΕ (Ελληνικό τμήμα της 4ης Διεθνούς) όπου προσπάθησαν να μεταφέρουν τις ιδέες και τις πρακτικές των οργανώσεων της Διεθνούς στην Ευρώπη, όπως αυτές είχαν διαμορφωθεί μετά το Μάη του 68. Οι ιδέες αυτές δεν είχαν ακόμη ωριμάσει στο ελληνικό εργατικό κίνημα έτσι πολύ σύντομα η ομάδα αυτή ήρθε σε ρήξη με την ιστορική ηγεσία του ΚΔΚΕ (που λίγο αργότερα μετονομάστηκε σε ΟΚΔΕ) και διαγράφτηκε από αυτό. Η Ελένη πρωτοστάτησε στη δημιουργία μιας νέας πολιτικής κίνησης που ονομάστηκε Ομάδα Κομμουνισμός, που ήταν το όνομα της ομάδας που είχαν στο εξωτερικό τα χρόνια της δικτατορίας. Στην ομάδα αυτή συσπειρώθηκαν άτομα που είχαν γυρίσει από το εξωτερικό αλλά και αγωνιστές του φοιτητικού κινήματος στην Ελλάδα.
Η συμμετοχή στην ομάδα αυτή και η επαφή μας με τους συντρόφους από το εξωτερικό και ιδιαίτερα με την Ελένη έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πολιτική και ιδεολογική διαμόρφωση όσων προερχόμασταν από το εδώ φοιτητικό κίνημα. Με τη βοήθειά τους ήρθαμε σε επαφή με ιδέες και απόψεις που είχαν αναπτυχθεί στο αριστερό κίνημα στην Ευρώπη από τις οποίες η Ελλάδα είχε αποκοπεί λόγω της δικτατορίας. Σύντομα η Ομάδα Κομμουνισμός ενώθηκε με άλλες τεταρτοδιεθνιστικές ομάδες που ήταν εκτός του επίσημου τμήματος της Διεθνούς και δημιούργησαν το ΚΕΜ (Κομμουνιστικό Επαναστατικό Μέτωπο) που κυκλοφόρησε σαν όργανό του το περιοδικό ΟΔΟΦΡΑΓΜΑ όπου η Ελένη ήταν από τους τακτικούς και αξιολογότερους αρθρογράφους. Η οργάνωση αυτή ήταν πραγματικά φορέας πρωτοποριακών για το ελληνικό εργατικό κίνημα απόψεων (γυναικείο κίνημα, υποστήριξη στους ομοφυλόφιλους, αμφισβήτηση παραδοσιακών αξιών) που σταδιακά ωρίμαζαν και στην ευρύτερη κοινωνία. Η παρέμβαση της οργάνωσης είχε διευρυνθεί σε αρκετά σωματεία και σχολές όπου υπήρχε παρουσία των μελών της. Η Ελένη, που είχε προσληφθεί σαν καθηγήτρια σε ιδιωτικό σχολείο υπήρξε πολύ δραστήρια στην επανίδρυση, ανανέωση και μαζικοποίηση του σωματείου εκπαιδευτικών της Ιδιωτικής Εκπαίδευσης (ΣΙΕΛ) που είχε αδρανοποιηθεί από τη δικτατορία και πρωτοστάτησε στην πρώτη απεργία του κλάδου αυτού το 1975.
Το 1977 το ΚΕΜ ενώθηκε με την ΟΚΔΕ και δημιουργήθηκε ένα ενιαίο και ισχυρό (120 μέλη) τμήμα της Διεθνούς στην Ελλάδα, η Ελένη έπαιξε σημαντικό ρόλο στις διαδικασίες της ενοποίησης και εκλέχτηκε στην ηγεσία της ενιαίας οργάνωσης. Δυστυχώς ένα χρόνο αργότερα η οργάνωση κατέρρευσε λόγω διαφωνιών για την εκτίμηση της περιόδου που ανοιγόταν και την τακτική που έπρεπε να ακολουθηθεί Έτσι η Ελένη αποτραβήχτηκε από ό,τι είχε απομείνει από την ΟΚΔΕ και λίγο αργότερα αναχώρησε για τη Γαλλία όπου παρέμεινε στον πολιτικό χώρο της Τετάρτης Διεθνούς μέχρι το θάνατο της.
Ο τομέας όμως που επίσης θα την θυμόμαστε όλοι για την παρουσία της και τη συμβολή της είναι το φεμινιστικό κίνημα. Οι μέχρι τότε γυναικείες κινήσεις έβαζαν μόνο ζητήματα εργασιακά (ίση αμοιβή) και γενικών δικαιωμάτων (παρουσία γυναικών σε υπεύθυνες θέσεις). Η συμβολή της Ελένης υπήρξε καθοριστική στη δημιουργία ενός φεμινιστικού κύκλου που εξελίχθηκε στη δημιουργία της «Κίνησης για την Απελευθέρωση των γυναικών» και έβαλε για πρώτη φορά στην Ελλάδα θέματα όπως η αντίθεση στην πατριαρχία, ο αντιαυταρχισμός, η έκτρωση και η αντισύλληψη που μέχρι τότε ήταν ταμπού για την ελληνική κοινωνία. Η κίνηση αυτή λειτούργησε κατά την περίοδο 1975 – 1978 και στη συνέχεια ιδρύθηκε η Εκδοτική Ομάδα Γυναικών που δραστηριοποιήθηκε την περίοδο 1978 – 1981 και εξέδωσε σειρά βιβλίων αξιόλογων και πρωτοποριακών για τα δεδομένα της Ελλάδας της εποχής εκείνης Οι κινήσεις αυτές αποτέλεσαν τη βάση για το μετέπειτα γυναικείο κίνημα.
Χαρακτηριστικό της κοινωνικού κλίματος που υπήρχε τότε είναι ότι η Ελένη οδηγήθηκε στο δικαστήριο, μετά από μήνυση θρησκόληπτων οργανώσεων, επειδή μετέφρασε στα ελληνικά το «Κόκκινο Βιβλιαράκι των μαθητών», δανέζικο βιβλίο που έθιγε θέματα αντιαυταρχισμού, αντισύλληψης, εκτρώσεων κλπ.. Στην πρώτη δίκη μάλιστα, όπου οι κύκλοι αυτοί έκαναν μεγάλη κινητοποίηση και οι δικαστές έδειξαν να επηρεάζονται από αυτούς, η Ελένη καταδικάστηκε σε πολύμηνη φυλάκιση. Ευτυχώς η κατάσταση άλλαξε στο Εφετείο όπου οργανώθηκε μεγάλη καμπάνια συμπαράστασης, κατέθεσαν σαν μάρτυρες γνωστές προσωπικότητες της Παιδείας και της διανόησης και οι δικαστές (ανάμεσα στους οποίους και ο Χρήστος Σαρζετάκης, μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας) την αθώωσαν παμψηφεί. Η δίκη αυτή είχε εξελιχθεί σε μια μετωπική σύγκρουση της προόδου με το σκοταδισμό και η απαλλαγή της Ελένης έδωσε νέα ώθηση στην προβολή των αντιαυταρχικών ιδεών στην Ελλάδα.
Αθήνα 21 Ιανουαρίου 2026
Τάσος Γουδέλης
Βλ. επίσης: ΤΠΤ-«4», Οι δικοί μας: ΕΛΕΝΗ ΒΑΡΙΚΑ (1949 – 2026)
ΤΠΤ - "4" 
