Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία

του Joseph Daher

[Αναδημοσίευση από το elaliberta.gr]

Η όξυνση των αντιφάσεων

Ο αντίκτυπος στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία

του Joseph Daher, 13/7/2022

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι πιθανότατα το σημαντικότερο ιστορικό γεγονός μετά την εισβολή και κατοχή του Ιράκ από τις ΗΠΑ το 2003, με ανυπολόγιστα καταστροφικές συνέπειες. Εκτός από τον καταστροφικό ανθρωπιστικό αντίκτυπο στην Ανατολική Ευρώπη, ο πόλεμος της Ρωσίας έχει ήδη επηρεάσει σημαντικά τη γεωπολιτική και τον ίδιο τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Έχει υποχρεώσει κράτη σε όλο τον κόσμο να ανταποκριθούν στην πίεση των ΗΠΑ να επιβάλουν κυρώσεις και να καταδικάσουν τη Ρωσία. Η διακοπή των ρωσικών εξαγωγών ενέργειας και των ρωσικών και ουκρανικών εξαγωγών σιτηρών έχει ανεβάσει δραματικά τις τιμές του φυσικού αερίου και των τροφίμων σε όλο τον κόσμο.

Ο πόλεμος και οι συνέπειές του θα έχουν τεράστιο αντίκτυπο στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής (ΜΑΒΑ) ειδικότερα. Θα δοκιμάσει τη δύναμη των αυταρχικών κρατών της περιοχής, τα οποία ισορροπούν ποικιλοτρόπως μεταξύ της στήριξης στις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα ως αυτοκρατορικές δυνάμεις. Θα επιδεινώσει επίσης την κρίση στην περιοχή, ιδίως ανεβάζοντας τις τιμές βασικών τροφίμων όπως το ψωμί, τα οποία υπόκεινται σε ακραίες διακυμάνσεις των τιμών στην αγορά, δεδομένης της προκαλούμενης από τη νεοφιλελευθεροποίηση απώλειας της διατροφικής αυτονομίας. Αυτό θα επιβαρύνει σε τεράστιο βαθμό τους ήδη εξαθλιωμένους, επιτείνοντας τον υποσιτισμό και προσθέτοντας νέα τμήματα των επισφαλώς σιτιζόμενων στους υποσιτιζόμενους και πεινασμένους.

Ενώ αυτό μπορεί να προκαλέσει έναν νέο γύρο διαμαρτυριών σε μια περιοχή που έχει δει αρκετές μετά την «Αραβική Άνοιξη» του 2011, αυτές θα αντιμετωπίσουν τεράστια κρατική καταστολή. Τα επανεμφανιζόμενα κινήματα διαμαρτυρίας θα πρέπει επίσης να αντιμετωπίσουν την απογοήτευση για την ικανότητα της μαζικής αντίστασης ως αποτέλεσμα των πολιτικών αδιεξόδων που έπληξαν τα προηγούμενα κύματα εξέγερσης. Για να βοηθήσουν να ξεπεραστούν αυτά τα εμπόδια, η Αριστερά και τα κοινωνικά κινήματα θα πρέπει να υιοθετήσουν μια στρατηγική εστίαση στη διασφάλιση της διατροφικής αυτονομίας. Κάτι τέτοιο αποτελεί το κλειδί για την αμφισβήτηση της νεοφιλελευθεροποίησης της οικονομίας της περιοχής, ειδικά της παραγωγής τροφίμων, η οποία έχει εξαθλιώσει τις λαϊκές τάξεις της περιοχής και έχει δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε οι αναταράξεις που προκαλεί ο πόλεμος να γίνουν πραγματικά καταστροφικές.

Γεωπολιτικά πλαίσια

Η ρωσική εισβολή και η απάντηση των ΗΠΑ σε αυτήν θα ασκήσουν τεράστια πίεση στα κράτη της περιοχής ΜΑΒΑ. Τα περισσότερα από αυτά έχουν αναπτύξει σχέσεις με τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα. Οι ΗΠΑ πίεσαν όλα τα κράτη να ευθυγραμμιστούν μαζί τους μετά την εισβολή της Ρωσίας, υποστηρίζοντας την ουκρανική αντίσταση. Μερικές χώρες όπως ο Λίβανος και το Κουβέιτ έχουν υποκλιθεί στην Ουάσιγκτον, αλλά η μεγάλη πλειοψηφία των κρατών της ΜΑΒΑ, συμπεριλαμβανομένων των περισσότερων μοναρχιών του Κόλπου, του Ισραήλ και της Αιγύπτου, παρέμειναν σιωπηλές ή προσπάθησαν να υιοθετήσουν ουδέτερη στάση μεταξύ Μόσχας και Ουάσιγκτον. Μόνο το ιρανικό και το συριακό καθεστώς, καθώς και η Χεζμπολάχ στο Λίβανο και οι Χούθι στην Υεμένη, έχουν εκφράσει την αλληλεγγύη τους προς τη Ρωσία.

Επιπλέον, η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) περίμεναν μέχρι τις αρχές Ιουνίου για να υποκύψουν στις πιέσεις των ΗΠΑ να αυξήσουν την παραγωγή πετρελαίου και να μειώσουν τις τιμές των υδρογονανθράκων, οι οποίες έχουν εκτοξευθεί από την έναρξη της εισβολής στην Ουκρανία. Η ομάδα των πετρελαιοπαραγωγών κρατών (γνωστή ως OPEC Plus) ανακοίνωσε αύξηση κατά 50% σε σχέση με τη μηνιαία αύξηση που είχε προγραμματιστεί βάσει του περσινού προγράμματος για τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο του 2022.

Παράλληλα, Αμερικανοί αξιωματούχοι ανακοίνωσαν ότι ο πρόεδρος Μπάιντεν θα επισκεφθεί τον Ιούνιο τη Σαουδική Αραβία, τον πραγματικό ηγέτη του OPEC Plus. Το ταξίδι αυτό σηματοδότησε πιθανότατα μια προσέγγιση μεταξύ Ουάσινγκτον και Ριάντ, μετά από μια σχετική ψυχρότητα μετά την εκλογή του Μπάιντεν[1]. Ο Μπάιντεν ορκίστηκε να μετατρέψει τη Σαουδική Αραβία σε κράτος «παρία» κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2020, αφού οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες κατηγόρησαν τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, γνωστό ως MBS, ότι ενέκρινε τη δολοφονία του Σαουδάραβα αντιπολιτευόμενου δημοσιογράφου Τζαμάλ Κασόγκι το 2018. Η προθυμία συνεργασίας σε διάφορα θέματα, συμπεριλαμβανομένης της προσπάθειας να σταματήσει η αύξηση των τιμών των καυσίμων, είναι ζωτικής σημασίας, καθώς ο πληθωρισμός καθίσταται μείζον πρόβλημα για τον Μπάιντεν και το Δημοκρατικό Κόμμα στις ενδιάμεσες εκλογές.

Ο όγκος του πρόσθετου αργού πετρελαίου που δεσμεύτηκε να παράγει ο OPEC Plus είναι, ωστόσο, απίθανο να οδηγήσει σε σημαντική μείωση των τιμών της βενζίνης. Η τιμή του πετρελαίου αυξήθηκε στην πραγματικότητα κατά περισσότερο από ένα τοις εκατό, σε περίπου 117 δολάρια το βαρέλι, μετά τη δήλωση του OPEC Plus. Η ανακοίνωση του ΟΠΕΚ plus δεν θα μπορέσει να αντισταθμίσει τη μείωση της παραγωγής της Ρωσίας, του δεύτερου μεγαλύτερου εξαγωγέα πετρελαίου στον κόσμο, η οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να μειωθεί κατά 2 έως 3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως τους επόμενους μήνες ως αποτέλεσμα των δυτικών κυρώσεων. Η Ρωσία παρήγαγε ήδη τον Απρίλιο του 2022 κάτω από τον στόχο του OPEC Plus των 10,44 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως, με την παραγωγή να κυμαίνεται σε περίπου 9,3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.

Σε αντίθεση με το Ριάντ και το Άμπου Ντάμπι, το Κατάρ είναι πρόθυμο να ενισχύσει τη συμμαχία του με την Ουάσιγκτον και τα δυτικά κράτη μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Διατηρεί όμως και τις σχέσεις του με τη Μόσχα. Το Κατάρ ζήτησε προσεκτικά μια διπλωματική λύση που θα αναγνωρίζει την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας και τον Απρίλιο η Ντόχα παρείχε βήμα στον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντιμίρ Ζελένσκι στο ετήσιο Φόρουμ της Ντόχα. Ενώ το Κατάρ επωφελείται επίσης από τις υψηλές τιμές ρεκόρ του φυσικού αερίου, έχει υιοθετήσει μια στρατηγική συνεργασίας με τα δυτικά κράτη. Το Κατάρ έχει, για παράδειγμα, επιδείξει προθυμία να βοηθήσει τις ευρωπαϊκές χώρες να απεξαρτηθούν από την ενεργειακή τους εξάρτηση από τη Ρωσία, υπογράφοντας συμφωνία για το φυσικό αέριο με τη Γερμανία.

Ανεξάρτητα από τις θέσεις τους σχετικά με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, όλες οι μοναρχίες του Κόλπου έχουν αναπτύξει πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές σχέσεις με τη Μόσχα την τελευταία δεκαετία, διατηρώντας ωστόσο στενές σχέσεις με την Ουάσινγκτον. Έχουν αναπτύξει μια πολιτική ποικιλομορφίας των εταιρικών σχέσεων τόσο σε περιφερειακό όσο και σε διεθνές επίπεδο, μεταξύ άλλων και με την Κίνα.

Η Αίγυπτος είναι μια παρόμοια περίπτωση. Ενώ υποστήριξε το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ που καταδίκασε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ο Αιγύπτιος πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι διατήρησε στενές σχέσεις με τον Πούτιν. Το έκανε για να διασφαλίσει ότι η τυπική υποστήριξη της δυτικής θέσης για την Ουκρανία από το Κάιρο δεν θα θέσει σε κίνδυνο τη μακροπρόθεσμη σχέση της Αιγύπτου με τη Ρωσία. Από το 2014, οι συμφωνίες για όπλα έγιναν βασικός πυλώνας στις αιγυπτιακές-ρωσικές σχέσεις, καθώς η Ρωσία μετατράπηκε σε μία από τις σημαντικότερες πηγές αιγυπτιακών εξοπλισμών μαζί με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γαλλία. Η κρατική εταιρεία ατομικής ενέργειας της Ρωσίας, η Rosatom, κατασκευάζει επίσης επί του παρόντος έναν πυρηνικό σταθμό στην αιγυπτιακή Ντάμπαα, ένα έργο ύψους 26 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η πολιτική εξισορρόπησης μεταξύ των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας που ακολουθούν τα κράτη της ΜΑΒΑ είναι άμεση συνέπεια της αποδυνάμωσης της ισχύος των ΗΠΑ μετά την ήττα τους στο Ιράκ, καθώς και των επιπτώσεων της Μεγάλης Ύφεσης, οι οποίες επέφεραν σοβαρά οικονομικά πλήγματα στο κύρος του αμερικανικού νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Αυτό άφησε περισσότερο χώρο σε άλλους ιμπεριαλιστές, όπως η Ρωσία και η Κίνα, να συνάψουν συμφωνίες με τα κράτη της ΜΑΒΑ.

Η σχετική παρακμή των ΗΠΑ έχει επίσης ωφελήσει τις περιφερειακές δυνάμεις που δρουν όλο και περισσότερο με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αυτονομία. Το Ιράν, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και η Αίγυπτος έχουν διαδραματίσει εντονότερο ρόλο στην περιοχή, ιδίως μετά τις λαϊκές εξεγέρσεις του 2011, όταν υποστήριξαν διάφορες δυνάμεις ως πληρεξούσιοι ή επενέβησαν άμεσα για την καταστολή των κινημάτων διαμαρτυρίας. Οι ΗΠΑ άφησαν την πόρτα ανοιχτή σε αυτούς, σηματοδοτώντας ότι δεν ήταν πρόθυμες να υπερασπιστούν τους συμμάχους τους αναπτύσσοντας μεγάλο αριθμό στρατευμάτων.

Ως αποτέλεσμα, καθένα από τα κράτη προτιμά μια διπλωματική λύση για την Ουκρανία, στην οποία η Ρωσία δεν θα βιώσει μια μεγάλη ήττα. Μια τέτοια ήττα θα ενίσχυε την ισχύ και τη μονομέρεια των ΗΠΑ και θα καθιστούσε πιο δύσκολες τις προσπάθειές τους για ποικιλομορφία των διαφόρων συμμαχιών και συνεργασιών τους. Αυτό θα έπληττε τις προσπάθειες των καθεστώτων για μεγαλύτερη πολιτική αυτονομία.

Στασιμοπληθωρισμός και επισιτιστική κρίση στην περιοχή ΜΑΒΑ

Ο πόλεμος της Ρωσίας έχει τεράστιο αντίκτυπο στην οικονομία της περιοχής ΜΑΒΑ, κυρίως με την αύξηση των τιμών των τροφίμων, του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Η Ρωσία και η Ουκρανία προμηθεύουν περίπου το ένα τρίτο των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού, πάνω από το 70% του ηλιέλαιου, το 20% του καλαμποκιού, το 26,6% του κριθαριού και το 11% του πετρελαίου. Η Μόσχα είναι ένας από τους σημαντικότερους προμηθευτές λιπασμάτων και συναφών πρώτων υλών, όπως το θείο, παγκοσμίως.

Μετά την εισβολή, τα λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα έχουν σταματήσει σχεδόν κάθε μορφή εμπορικής δραστηριότητας, οδηγώντας σε μια ιστορική άνοδο των τιμών του σιταριού, που ξεπερνά ακόμη και τις τιμές που σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας επισιτιστικής κρίσης το 2007-08. Οι περισσότεροι οικονομικοί οργανισμοί αναμένουν αύξηση του πληθωρισμού και μείωση της αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ. Το ΔΝΤ αναμένει ότι το επίπεδο του πληθωρισμού θα φθάσει φέτος το 5,7% στις προηγμένες οικονομίες και το 8,7% στις αναδυόμενες αγορές, 1,8 και 2,8 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερα αντίστοιχα από ό,τι προβλεπόταν μόλις τον Ιανουάριο.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η οικονομία αναμένεται να αναπτυχθεί κατά 3,6%, μειωμένη κατά 0,8% σε σχέση με την πρόβλεψη του Ιανουαρίου. Η τελευταία έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για τις αγορές εμπορευμάτων ανέφερε ότι «ο πόλεμος στην Ουκρανία προκάλεσε μεγάλο σοκ στις αγορές εμπορευμάτων, μεταβάλλοντας τα παγκόσμια πρότυπα εμπορίου, παραγωγής και κατανάλωσης με τρόπους που θα διατηρήσουν τις τιμές σε ιστορικά υψηλά επίπεδα μέχρι το τέλος του 2024»[2]. Αυτό, κατέληξαν, αντιπροσωπεύει «συνολικά το μεγαλύτερο εμπορευματικό σοκ που έχουμε βιώσει από τη δεκαετία του 1970».

Η έκθεση προσθέτει ότι «οι τιμές της ενέργειας αναμένεται να αυξηθούν περισσότερο από 50 τοις εκατό το 2022, προτού χαλαρώσουν το 2023 και το 2024. Οι μη ενεργειακές τιμές, συμπεριλαμβανομένης της γεωργίας και των μετάλλων, αναμένεται να αυξηθούν σχεδόν κατά 20 τοις εκατό το 2022 και θα συγκρατηθούν επίσης τα επόμενα χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, οι τιμές των βασικών εμπορευμάτων αναμένεται να παραμείνουν πολύ πάνω από τον πιο πρόσφατο μέσο όρο των πέντε ετών. Σε περίπτωση παρατεταμένου πολέμου ή πρόσθετων κυρώσεων στη Ρωσία, οι τιμές θα μπορούσαν να είναι ακόμη υψηλότερες και πιο ευμετάβλητες από ό,τι προβλέπεται επί του παρόντος».

Αυτές οι παγκόσμιες εξελίξεις θα επιδεινώσουν όλα τα αναπτυξιακά προβλήματα που παράγει η νεοφιλελευθεροποίηση της οικονομίας της περιοχής ΜΑΒΑ. Αρκετές χώρες της ΜΑΒΑ εξαρτώνται από την Ουκρανία και/ή τη Ρωσία για τις εισαγωγές τροφίμων, ιδίως σιταριού και δημητριακών. Για παράδειγμα, η Αίγυπτος είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας σιταριού στον κόσμο, με το 70-80% του εφοδιασμού της να προέρχεται από τη Ρωσία και την Ουκρανία.

Οι τιμές του σιτάλευρου και του φυτικού ελαίου έχουν αυξηθεί σε όλη την περιοχή. Στα μέσα Απριλίου, το μαγειρικό λάδι αυξήθηκε κατά 36% στην Υεμένη και κατά 39% στη Συρία, ενώ το σιτάλευρο αυξήθηκε κατά 47% στον Λίβανο, κατά 15% στη Λιβύη και κατά 14% στην Παλαιστίνη. Ακόμη και πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία, ο πληθωρισμός και η άνοδος των τιμών περιόριζαν σημαντικά την πρόσβαση σε τρόφιμα για τους πιο φτωχούς. Οι τιμές των τροφίμων έφτασαν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα τον Φεβρουάριο του 2022, σύμφωνα με τον Δείκτη Τιμών Τροφίμων του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO).

Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών προειδοποίησε ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία θα μπορούσε να οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους στην περιοχή ΜΑΒΑ σε επισιτιστική φτώχεια και να οδηγήσει σε επισιτιστική ανασφάλεια σε παγκόσμιο επίπεδο. Η περιοχή ΜΑΒΑ αντιπροσώπευε ήδη το 2020 το 20 τοις εκατό των ανθρώπων με οξεία επισιτιστική ανασφάλεια στον κόσμο, ενώ αντιπροσωπεύει μόνο το 6 τοις εκατό του παγκόσμιου πληθυσμού. Αυτό συμβαίνει τουλάχιστον εν μέρει επειδή η περιοχή ΜΑΒΑ είναι η μεγαλύτερη περιοχή εισαγωγής τροφίμων στον κόσμο, με περίπου το 53% των τροφίμων που καταναλώνει να εισάγονται από το εξωτερικό, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Ωστόσο, πώς έγινε η περιοχή τόσο ευάλωτη στις ριζικές μεταβολές των τιμών των εισαγόμενων τροφίμων;

Η εξάρτηση της περιοχής αυξήθηκε σε άμεση αναλογία με τη νεοφιλελεύθερη κυριαρχία στη γεωργία. Πριν από αρκετές δεκαετίες, ένας μεγάλος αριθμός χωρών της ΜΑΒΑ δεν βασιζόταν σε τέτοια επίπεδα εισαγόμενων σιτηρών και άλλων βασικών προϊόντων. Η Αίγυπτος, για παράδειγμα, είχε δείκτη αυτάρκειας (εγχώρια παραγωγή σε σχέση με την κατανάλωση) για το σιτάρι περίπου 70 τοις εκατό το 1960. Το ποσοστό αυτό έπεσε στο 23% έως το 1980, καθώς οι εισαγωγές αυξήθηκαν μαζικά. Παρόμοιες διαδικασίες συνέβησαν και σε άλλες χώρες σε ολόκληρη την περιοχή ΜΑΒΑ.

Νεοφιλελευθεροποίηση της γεωργίας

Για να κατανοήσουμε το εύρος του προβλήματος σήμερα, πρέπει να τοποθετήσουμε τις τρέχουσες βραχυπρόθεσμες διαταραχές υπό το πρίσμα ενός πολύ πιο μακροπρόθεσμου σχεδίου σκόπιμης σχεδίασης των οικονομιών ώστε να είναι λιγότερο ανθεκτικές και αυτάρκεις. Αυτή η διατροφική εξάρτηση και, επομένως, η ευάλωτη κατάσταση στη διακοπή της τροφοδοσίας σιτηρών από τη Ρωσία και την Ουκρανία ήταν άμεσο αποτέλεσμα της υιοθέτησης του νεοφιλελευθερισμού από τα περισσότερα κράτη της ΜΑΒΑ τις τελευταίες δεκαετίες. Τα κράτη άνοιξαν τις αγορές τους στην παγκόσμια οικονομία και επιδόθηκαν σε κερδοσκοπικές επενδύσεις σε αναζήτηση βραχυπρόθεσμων κερδών στους μη παραγωγικούς τομείς της οικονομίας, ιδίως στα ακίνητα, τα χρηματοοικονομικά και το εμπόριο. Άνοιξαν επίσης τις οικονομίες τους στις άμεσες ξένες επενδύσεις, αναπτύσσοντας τον τομέα των εξαγωγών και των υπηρεσιών, ιδίως του τουρισμού.

Σε συνεργασία με τα Διεθνή Χρηματοπιστωτικά Ιδρύματα (ΔΧΙ), ιδιωτικοποίησαν επίσης την κρατική βιομηχανία, μείωσαν την κοινωνική πρόνοια και αφαίρεσαν τις επιδοτήσεις σε είδη πρώτης ανάγκης, όπως τα τρόφιμα, μειώνοντας το βιοτικό επίπεδο των λαϊκών τάξεων. Ταυτόχρονα, τα κράτη διατήρησαν χαμηλούς φόρους τόσο για τις ξένες όσο και για τις εγχώριες εταιρείες και τους εξασφάλισαν φθηνό εργατικό δυναμικό.

Ως αποτέλεσμα, όλες οι χώρες της περιοχής χαρακτηρίζονται από ακραίες ταξικές ανισότητες, υψηλά ποσοστά φτώχειας, περιστασιακή εργασία και ανεργία, ιδίως μεταξύ των νέων. Τις τελευταίες δεκαετίες, εκατομμύρια άνθρωποι εγκατέλειψαν την ύπαιθρο για να βρουν εργασία σε αστικές περιοχές ή ακόμη και στο εξωτερικό, λόγω των υψηλότερων επιπέδων φτώχειας και της σοβαρής επιδείνωσης των συνθηκών ζωής στις αγροτικές περιοχές. Οι μετανάστες εργάτες στο εξωτερικό έστελναν μέρος των αποδοχών τους πίσω στην πατρίδα τους για να επιδοτήσουν τους συγγενείς τους που είχαν αφήσει πίσω. Η Αίγυπτος και το Μαρόκο βίωσαν δραματικά αυτό το πρότυπο. Μεταξύ της δεκαετίας του 1970 και του 2008, ήταν αντίστοιχα ο πρώτος και ο τρίτος μεγαλύτερος αποδέκτης εμβασμάτων από εργαζόμενους στο εξωτερικό από όλες τις χώρες της περιοχής ΜΑΒΑ. Και στην περίπτωση των μοναρχιών του Κόλπου, οι οικονομίες τους βασίζονται σε προσωρινούς μετανάστες εργάτες που αποτελούν την πλειονότητα του εργατικού πληθυσμού και στερούνται όλων των πολιτικών, εργασιακών και ατομικών δικαιωμάτων.

Το ξέσπασμα των λαϊκών εξεγέρσεων στην περιοχή ΜΑΒΑ το 2011 δεν ήταν επομένως μόνο αποτέλεσμα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 2008. Σίγουρα, η Μεγάλη Ύφεση συνέβαλε στην πυροδότηση των κινημάτων διαμαρτυρίας, αλλά η περιοχή υπέφερε από βαθιά διαρθρωτικά προβλήματα σε σύγκριση με τον υπόλοιπο κόσμο. Τα προβλήματα αυτά έχουν απλώς επιδεινωθεί την τελευταία δεκαετία. Η Παγκόσμια Έκθεση για την Ανισότητα του 2022 ανακήρυξε την περιοχή ΜΑΒΑ ως την πιο άνιση περιοχή στον κόσμο. Η έκθεση ανέφερε ότι το πλουσιότερο 10 τοις εκατό του πληθυσμού της περιοχής κατέχει το 58 τοις εκατό του εισοδήματος σε σύγκριση με το 36 τοις εκατό στην Ευρώπη.

Αυτή η ανισότητα οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στη μακροχρόνια νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση της γεωργίας και είχε καταστροφικές συνέπειες για τις λαϊκές τάξεις. Έχει στερήσει από τους αγρότες τη γη τους, αλλάζοντας ριζικά τη ζωή στην ύπαιθρο, και έχει καταστήσει τις χώρες εξαρτημένες από τις εισαγωγές τροφίμων. Τα Διεθνή Χρηματοπιστωτικά Ιδρύματα και τα κράτη κατέστειλαν τα συλλογικά δικαιώματα ιδιοκτησίας, κατάργησαν τις επιδοτήσεις και τη στήριξη των αγροτών, εμπορευματοποίησαν τη γη και την πούλησαν σε ιδιωτικούς ομίλους.

Κατά τη διαδικασία αυτή, ο γεωργικός τομέας μετατράπηκε από μικρότερα αγροκτήματα που παρήγαγαν για την εγχώρια αγορά σε αγροκτήματα βιομηχανικού μεγέθους που εξήγαγαν για την παγκόσμια αγορά. Αυτά επικεντρώνονται στην παραγωγή των πιο κερδοφόρων καλλιεργειών, όπως τα φρούτα και τα λαχανικά, σε βάρος των βασικών ειδών διατροφής. Οι μεγαλοκτηματίες αποκόμισαν οφέλη σε αυτό το νέο σύστημα, ενώ οι περισσότεροι καλλιεργητές και αγρότες υπέστησαν φτωχοποίηση.

Το πιο σημαντικό παράδειγμα είναι ίσως αυτό της Αιγύπτου. Το 1992, η αιγυπτιακή κυβέρνηση ψήφισε τον νόμο 96, ο οποίος επέτρεπε στους ιδιοκτήτες να πωλούν γη χωρίς να ενημερώνουν ή να διαπραγματεύονται με τους ενοικιαστές. Αφαίρεσε επίσης τα μακροχρόνια ανώτατα όρια στα αγροτικά ενοίκια, ανεβάζοντάς τα κατά 300 έως 400 τοις εκατό σε ορισμένες περιοχές. Περισσότερο από το ένα τρίτο όλων των οικογενειών ενοικιαστών στις αγροτικές περιοχές (περίπου 1 εκατομμύριο νοικοκυριά) έχασαν τα δικαιώματά τους στη γη. Ο νόμος 96 υποστηρίχθηκε με ενθουσιασμό από την Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ στο πλαίσιο της γενικής πολιτικής τους για την καθιέρωση των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας στη γεωργία.

Ωστόσο, η Αίγυπτος δεν είναι καθόλου μόνη της. Στο σύνολό της, η περιοχή ΜΑΒΑ είναι η δεύτερη πιο άνιση περιοχή στον κόσμο όσον αφορά τη γαιοκτησία, αμέσως μετά τη Λατινική Αμερική. Το εντυπωσιακό 20% των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, οι περισσότερες από τις οποίες είναι μεγάλες αγροτικές επιχειρήσεις, κατέχουν το 80% της καλλιεργούμενης γης στην περιοχή ΜΑΒΑ, ενώ το υπόλοιπο 80% των κυρίως μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων κατέχει μόλις το 20%. Το 2008, το κορυφαίο 28% των μεγαλοαγροτών στη Συρία ήλεγχε το 75% των αρδευόμενων εκτάσεων, ενώ το κατώτερο 49% ήλεγχε μόνο το 10%. Μια συριακή σατιρική εφημερίδα το έθεσε σωστά το 2006: «Μετά από 43 χρόνια σοσιαλισμού, η φεουδαρχία επιστρέφει».

Με αυτή τη συγκέντρωση γης, η απασχόληση στον γεωργικό τομέα της περιοχής μειώθηκε από 35,2% της συνολικής απασχόλησης το 1991 σε 18,7% το 2019 και το μερίδιο του αγροτικού πληθυσμού στο συνολικό πληθυσμό μειώθηκε από 68,8% του συνολικού πληθυσμού το 1960 σε 40,8% το 2019. Αυτή ήταν η γενική τάση, με κάποιες διαφοροποιήσεις σε κάθε χώρα.

Η νεοφιλελευθεροποίηση της γεωργίας κατέστρεψε τους εναπομείναντες μικροκαλλιεργητές. Είδαν τις υλικές τους δυνατότητες να αποδυναμώνονται και την ικανότητά τους να παράγουν και να αναπαράγονται να διακυβεύεται ριζικά. Συνολικά, η παραγωγή τροφίμων υποτάχθηκε στο κίνητρο του κέρδους στην υπηρεσία της συσσώρευσης πλούτου, ένας μετασχηματισμός που πλούτισε μόνο μια μειοψηφία. Ακόμα χειρότερα, αυτός ο πλουτισμός κατέστη δυνατός με την εσκεμμένη αποτυχία να ικανοποιηθούν οι ανάγκες του τοπικού πληθυσμού. Αυτές οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές τροφοδότησαν την άνοδο ενός νέου αγροτικού επιχειρηματικού τομέα, στον οποίο κυριαρχούν μεγάλες εταιρείες και μεγαλογαιοκτήμονες, αντιστρέφοντας ουσιαστικά τις αναδιανεμητικές μεταρρυθμίσεις γης που εφαρμόστηκαν κατά την αποαποικιοποίηση.

Οι κυβερνήσεις της ΜΑΒΑ άνοιξαν επίσης τις αγορές τους στις διεθνείς αγροτικές επιχειρήσεις με στόχο την προμήθεια φθηνών τροφίμων, ενώ παράλληλα μείωσαν τις αγροτικές επιδοτήσεις που διατηρούσαν στο παρελθόν οι καθοδηγούμενες από το κράτος καπιταλιστικές πολιτικές. Έτσι, η περιοχή ΜΑΒΑ έγινε όλο και περισσότερο εκτεθειμένη στις ιδιοτροπίες της παγκόσμιας αγοράς αγροτικών επιχειρήσεων, καθιστώντας τους ανθρώπους της ιδιαίτερα ευάλωτους στις αυξήσεις των τιμών των εισαγόμενων βασικών προϊόντων όπως το σιτάρι.

Επιπτώσεις στην επαναστατική διαδικασία της ΜΑΒΑ

Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα επιδεινώσει όλα τα προβλήματα της περιοχής ΜΑΒΑ, όπως η ανισότητα, η φτώχεια, οι αυξημένες τιμές των τροφίμων και γενικά το υψηλό κόστος ζωής που δημιουργήθηκε από τη νεοφιλελευθεροποίηση.

Η αύξηση του κόστους των εμπορευμάτων θα έχει πολλαπλές επιπτώσεις. Η αυξημένη τιμή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου θα αυξήσει τον πληθωρισμό, εξαντλώντας τις δυνατότητες των λαϊκών τάξεων να διατηρήσουν το ήδη χαμηλό βιοτικό τους επίπεδο. Οι ελλείψεις σε σιτάρι και οι επακόλουθες αυξήσεις των τιμών θα αυξήσουν με τη σειρά τους την τιμή του ψωμιού, το οποίο αποτελεί βασικό είδος διατροφής στην περιοχή, που καταναλώνεται με τα περισσότερα γεύματα. Ανάλογα με τη χώρα, το ψωμί και τα δημητριακά αποτελούν έως και το ήμισυ της διατροφής του μέσου ανθρώπου, σε σύγκριση με το ένα τέταρτο της διατροφής του μέσου Ευρωπαίου. Στο παρελθόν, τέτοιες ξαφνικές αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων έχουν οδηγήσει σε κοινωνικές διαμαρτυρίες, όπως συνέβη το 2007-2008 και ξανά το 2011. Και στις δύο περιπτώσεις, οι αυξήσεις των τιμών των τροφίμων συνέβαλαν σε κινήματα διαμαρτυρίας σε περισσότερες από 40 χώρες.

Ήδη, η ραγδαία αύξηση της τιμής του ψωμιού που προκλήθηκε από τη ρωσική εισβολή προκάλεσε αρκετές διαδηλώσεις στην περιοχή ΜΑΒΑ. Ο κόσμος κατήγγειλε την αύξηση του κόστους των τροφίμων και του φυσικού αερίου. Διαμαρτυρίες έχουν ξεσπάσει σε αρκετές νότιες επαρχίες του Ιράκ για τις μεγάλες αυξήσεις στις τιμές του ψωμιού και του μαγειρικού λαδιού, μεταξύ άλλων αγαθών. Το Σουδάν, που βρίσκεται ήδη εν μέσω μιας συνεχιζόμενης μαζικής εξέγερσης για δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη, έχει πληγεί από την αύξηση της τιμής του ψωμιού κατά 50%, προσθέτοντας απελπισμένα οικονομικά αιτήματα στα πολιτικά που εγείρει το κίνημα κατά του στρατιωτικού καθεστώτος.

Στα μέσα Μαΐου οργανώθηκαν διαδηλώσεις σε διάφορες ιρανικές πόλεις, μεταξύ των οποίων και στην Τεχεράνη, για να διαμαρτυρηθούν για την κατάργηση των επιδοτήσεων στο αλεύρι από την κυβέρνηση, καθώς και για τη δραματική αύξηση της τιμής του πετρελαίου και των γαλακτοκομικών προϊόντων. Αυτές ήρθαν να προστεθούν σε ένα κύμα δράσεων που οργάνωσαν οι εκπαιδευτικοί ενάντια στις συνθήκες εργασίας τους και στην επακόλουθη κρατική καταστολή. Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων της Πρωτομαγιάς, για παράδειγμα, περίπου 40 εκπαιδευτικοί συνελήφθησαν και ο ηγέτης του εκπαιδευτικού συνδικάτου Ρασούλ Μπονταγκί καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση. Αυτό είναι ένα πρώτο μήνυμα ότι τα κράτη θα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε τακτικές καταστολής με ισχυρά όπλα, παρά την αντικειμενική επιδείνωση των συνθηκών.

Η απουσία μαζικής αριστερής ή προοδευτικής οργάνωσης καθιστά δύσκολο για τις διαμαρτυρίες που εμφανίζονται να συγκροτηθούν σε μια πρόκληση για τα κράτη και τις πολιτικές τους. Το Σουδάν, με τις ιδιαίτερα ανεπτυγμένες μαζικές οργανώσεις και τα αριστερά ρεύματα, αποτελεί εξαίρεση και επομένως φάρο ελπίδας. Στην υπόλοιπη περιοχή, οι εργαζόμενοι και οι καταπιεσμένοι εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το δύσκολο έργο της οικοδόμησης μαζικών οργανώσεων. Κάτι τέτοιο είναι απαραίτητο όχι μόνο για να επιτευχθεί η παροχή τροφίμων και βοήθειας σε όλο και πιο δύσκολες συνθήκες, αλλά και για να αμφισβητηθεί το πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο που δημιούργησε οικονομίες τόσο ευάλωτες σε τέτοιους κλυδωνισμούς εξ αρχής.

Αγώνας για την διατροφική κυριαρχία

Στο πλαίσιο αυτού του σχεδίου, η Αριστερά πρέπει να αναπτύξει μια πολιτική στρατηγική για να αμφισβητήσει τις επιπτώσεις του νεοφιλελεύθερου μοντέλου στο γεωργικό σύστημα. Πρέπει να εγείρει το αίτημα της «διατροφικής κυριαρχίας» ως εναλλακτική λύση στην ιδέα της «επισιτιστικής ασφάλειας» που προβάλλεται από τη νεοφιλελεύθερη σκέψη και υποστηρίζεται από τα Διεθνή Χρηματοπιστωτικά Ιδρύματα.

Ο FAO ορίζει την «επισιτιστική ασφάλεια» ως την υλική, κοινωνική και οικονομική ικανότητα του καθενός να έχει πρόσβαση σε ασφαλή και θρεπτικά τρόφιμα σε επαρκείς ποσότητες για να καλύψει τις ανάγκες και τις διατροφικές προτιμήσεις του, ώστε να μπορεί να απολαμβάνει μια ενεργή και υγιή ζωή. Ο ορισμός αυτός δεν δίνει καμία έμφαση στις δεσμεύσεις των κρατών για την παραγωγή τροφίμων και την προστασία των παραγωγών τροφίμων, αλλά αποκλειστικά στην προμήθεια τροφίμων, ανεξάρτητα από τον τρόπο εξασφάλισής τους.

Η αρπαγή γης, η οποία έχει επεκταθεί σημαντικά μετά την επισιτιστική κρίση του 2008 και θα μπορούσε να συμπεριληφθεί σε αυτή τη στρατηγική, αποτελεί για παράδειγμα βασική πρακτική των μοναρχιών του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου. Έχουν αποκτήσει εκατοντάδες εκατομμύρια εκτάρια γης στην Ασία και την Αφρική, με μερικά από τα μεγαλύτερα έργα να βρίσκονται στη λεκάνη του Νείλου στην Αίγυπτο και το Σουδάν.

Αυτές οι μοναρχίες εισάγουν το 90% των τροφίμων τους από αγροκτήματα όπως αυτά σε όλη την Αφρική. Έχουν αντικαταστήσει τις προηγούμενες δομές γαιοκτησίας πολλών αφρικανικών χωρών που παρήγαγαν βασικά προϊόντα για τις τοπικές αγορές τους, με αγροκτήματα βιομηχανικής κλίμακας που παράγουν μεγάλης κλίμακας προϊόντα για εξαγωγή. Αυτό έχει καταστρέψει τα μέσα διαβίωσης των αγροτών και έχει καταστρέψει τη γεωργία μικρής κλίμακας.

Στο πλαίσιο της πολιτικής τους για την αρπαγή της γης και με στόχο την ενίσχυση της κυριαρχίας του στρατού στο Σουδάν, τα ΗΑΕ ανακοίνωσαν τον Ιούνιο του 2022 ότι θα επενδύσουν 1,6 δισεκατομμύρια δολάρια για την επέκταση και ανάπτυξη ενός γεωργικού έργου του ομίλου IHC του Αμπού Ντάμπι και της DAL Agriculture στην πόλη Αμπού Χαμάντ στο βόρειο Σουδάν[3]. Στη μισθωμένη έκταση των 400.000 στρεμμάτων θα καλλιεργούνται και θα επεξεργάζονται μηδική (αλφάλφα), σιτάρι, βαμβάκι, σουσάμι και άλλες καλλιέργειες. Θα κατασκευαστεί επίσης ένας δρόμος με διόδια 500 χιλιομέτρων (310 μιλίων) αξίας 450 εκατομμυρίων δολαρίων που θα συνδέει το έργο με το λιμάνι, ο οποίος θα χρηματοδοτηθεί από το Ταμείο Ανάπτυξης του Αμπού Ντάμπι. Το έργο αυτό αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου επενδυτικού πακέτου ύψους 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων, το οποίο περιλαμβάνει την κατασκευή ενός νέου λιμανιού στην Ερυθρά Θάλασσα στο Σουδάν.

Αντίθετα, η διατροφική κυριαρχία τονίζει την ανάγκη στήριξης της τοπικής παραγωγής και την εγγύηση των δικαιωμάτων των αγροτών να αποφασίζουν οι ίδιοι για τις γεωργικές και διατροφικές τους πολιτικές. Όπως θεωρητικοποιήθηκε από το διεθνές κοινωνικό κίνημα των αγροτών, La Via Campesina, [4] και τη Διακήρυξη του Φόρουμ για τη Διατροφική Κυριαρχία στο Νιελένι το 2007[5] η «διατροφική κυριαρχία» επιβάλλει η τροφή να αποτελεί δικαίωμα και όχι εμπόρευμα που υπόκειται σε κερδοφορία. Δίνει έμφαση στο δικαίωμα των παραγωγών τροφίμων σε αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής και εργασιακού περιβάλλοντος και ευνοεί τις τοπικές και περιφερειακές αγορές έναντι των διεθνών αγορών. Η διατροφική κυριαρχία περιλαμβάνει επίσης μια οικολογική διάσταση, εφιστώντας την προσοχή στην ανάγκη ρύθμισης της σχέσης μεταξύ των αγροτών, του εδάφους και των φυσικών πόρων. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς η περιοχή πλήττεται όλο και περισσότερο από ακραίες θερμοκρασίες και προβλήματα λειψυδρίας, τα οποία επηρεάζουν την ικανότητα της περιοχής να προμηθεύει τους τοπικούς πληθυσμούς, καθώς και από την περιβαλλοντική υποβάθμιση και την εξάντληση των φυσικών πόρων. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές των τελευταίων δεκαετιών συνέβαλαν και επιδείνωσαν αυτά τα προβλήματα.

Τα θέματα που σχετίζονται με την επισιτιστική κυριαρχία και ένα εναλλακτικό γεωργικό μοντέλο παραγωγής αποτέλεσαν βασικό αίτημα διαφόρων κοινωνικών κινημάτων σε αρκετές χώρες της ΜΑΒΑ στο παρελθόν. Στο Μαρόκο[6], για παράδειγμα, το 2018 και το 2019, σε αρκετές πόλεις –την Καζαμπλάνκα, το Ραμπάτ και το Τιζνίτ– πραγματοποιήθηκαν σχετικά σημαντικά συλλαλητήρια στα οποία οι διαδηλωτές κατήγγειλαν τις διάφορες επιθέσεις του κράτους στα συλλογικά δικαιώματα στη γη, τα δάση, τα λιβάδια και τον ορυκτό πλούτο.

Στον απόηχο της αιγυπτιακής εξέγερσης το 2011 και το 2012[7], σημαντικά τμήματα των αγροτικών κοινοτήτων κινητοποιήθηκαν για να διεκδικήσουν εκτάσεις από τις οποίες είχαν προηγουμένως εκδιωχθεί, σε άμεση συνέχεια των προηγούμενων διαδικασιών αρπαγής γης και των αμυντικών αγώνων κατά των περιφράξεων. Υπήρχε ισχυρή διάθεση μεταξύ αυτών των κοινοτήτων για συνδικαλιστική οργάνωση. Μέχρι το 2012 είχαν ιδρυθεί περίπου 200 ανεξάρτητα συνδικάτα αγροτών, οργανωμένα σε εθνικές και τοπικές ομοσπονδίες.

Αντίστοιχα στην Τυνησία[8] μετά την ανατροπή του δικτάτορα Μπεν Αλί τον Ιανουάριο του 2011, πάνω από εκατό κρατικά αγροκτήματα, τα οποία είχαν μεταβιβαστεί σε ιδιώτες επενδυτές, έγιναν στόχος επιθέσεων από οργανωμένες ομάδες, με αποτέλεσμα να προκληθούν μεγάλες ζημιές και καταστροφές. Αρκετά από αυτά τα αγροκτήματα είχαν επίσης καταληφθεί από εργάτες γης και ακτήμονες αγρότες, οι οποίοι καταδίκαζαν την ιδιωτικοποίησή τους και απαιτούσαν από τις αρχές να αναδιανείμουν αυτά τα αγροκτήματα υπέρ τους.

Αυτά τα παραδείγματα αγώνων αποτελούν μια πρόκληση για το σημερινό οικονομικό μοντέλο της γεωργικής παραγωγής και την ανισότητα της ιδιοκτησίας γης, η οποία επιδεινώνει τις κοινωνικές ανισότητες και την υπανάπτυξη στην περιοχή.

Συμπερασματικά, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία σίγουρα επιδείνωσε, αλλά δεν είναι η ίδια η αιτία της έλλειψης τροφίμων και της ανασφάλειας στην περιοχή. Η βαθύτερη αιτία, η οποία είναι απαραίτητη για την εκτίμηση των πραγματικών συνεπειών που προκαλούνται από τις διαταραχές του πολέμου, είναι η νεοφιλελευθεροποίηση της πολιτικής οικονομίας της περιοχής και ειδικότερα της αγροτικής βιομηχανίας. Θα ήταν δύσκολο να φανταστεί κανείς πολιτικές που θα καθιστούσαν την περιοχή πιο ευάλωτη σε κρίσεις στην παγκόσμια αγορά τροφίμων, όπως αυτές που προκάλεσε ο σημερινός πόλεμος.

Το καθήκον της Αριστεράς, από το Σουδάν μέχρι την Αίγυπτο και το Ιράν, θα είναι να οικοδομήσει μια συνεκτική εναλλακτική λύση για την κατάκτηση της διατροφικής κυριαρχίας που θα θέτει τις ανάγκες των ανθρώπων και το περιβάλλον πάνω από το κέρδος και την εξουσία. Σε αυτό το πλαίσιο, το Δίκτυο της Βόρειας Αφρικής για τη Διατροφική Κυριαρχία, το οποίο εκπροσωπεί οργανώσεις και ενώσεις από διάφορες χώρες της ΜΑΒΑ, όπως η Αλγερία, το Σουδάν, η Τυνησία, η Αίγυπτος, ο Λίβανος και η Παλαιστίνη, έχει εργαστεί, από την ίδρυσή του το 2017, για τη δικτύωση και την εδραίωση μαχητικών δεσμών με τοπικές, περιφερειακές και διεθνείς οργανώσεις στον αγώνα για τη διατροφική κυριαρχία. Επιπλέον, ενθαρρύνει και προωθεί τη συνεργασία με ενώσεις και συνδικάτα μικρών παραγωγών τροφίμων.

Αλλά περισσότερο από αυτό, είναι απαραίτητο να οικοδομηθούν κοινωνικά κινήματα και να ενθαρρυνθεί η αυτοοργάνωση από τα κάτω. Οι αγώνες που έχουν συσσωρευτεί από τις Επιτροπές Αντίστασης και το επαναστατικό κίνημα στο Σουδάν αποτελούν μια από τις καλύτερες περιφερειακές εμπειρίες οργάνωσης από τα κάτω και μπορούν να χρησιμεύσουν ως πολύτιμα μοντέλα. Κατάφεραν να αντισταθούν στο πραξικόπημα του Οκτωβρίου του 2021 και αποτελούν πρόκληση για τη στρατιωτική εξουσία, ενώ παράλληλα ενσωμάτωσαν αγώνες με βάση τη γη και την αναδιανομή του πλούτου, ιδίως της ιδιοκτησίας γης. Η οικοδόμηση και η σύνδεση των αγώνων μας είναι ο δρόμος προς τα εμπρός για να αμφισβητήσουμε τις περιφερειακές και διεθνείς άρχουσες τάξεις.


Σημειώσεις

1. Ο Μπάιντεν υποσχέθηκε να μετατρέψει τη Σαουδική Αραβία σε κράτος «παρία» κατά την προεκλογική εκστρατεία του 2020, αφού οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες κατηγόρησαν τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, γνωστό ως MBS, ότι ενέκρινε τη δολοφονία του Σαουδάραβα δημοσιογράφου της αντιπολίτευσης Τζαμάλ Κασόγκι το 2018.

2. Commodity Markets Outlook, The World Bank, Απρίλιος 2022, https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/37223/CMO-April-2022.pdf.

3 Nafisa Eltahir, “UAE to build Red Sea port in Sudan in $6 billion investment package”, Reuters, 21 Ιουνίου 2022, https://www.reuters.com/world/middle-east/exclusive-uae-build-red-sea-port-sudan-6-billion-investment-package-2022-06-20/.

4. “Food sovereignty”, La Via Campesina, 15 Ιανουαρίου 2003, https://viacampesina.org/en/food-sovereignty/.

5. “Nyéléni 2007 – Forum for Food Sovereignty 23rd – 27th Febrouary 2007”, Nyéléni 2007, https://nyeleni.org/IMG/pdf/31Mar2007NyeleniSynthesisReport-en.pdf.

6 ATTAC/CADTM Maroc, Omar Aziki, «Pour la souveraineté alimentaire au Maroc», CADTM, 21 Δεκεμβρίου 2020, https://www.cadtm.org/Pour-la-souverainete-alimentaire-au-Maroc-19313.

7 Francesco de Lellis, “Peasants, dispossession and resistance in Egypt: an analysis of protest movements and organisations before and after the 2011 uprising”, Review of African Political Economy, τόμος 46, 2019, τεύχος 162, 2019, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03056244.2019.1688487?journalCode=crea20.

8 Alia Gana, “The Rural and Agricultural Roots of the Tunisian Revolution: When Food Security Matters”, The International Journal of Sociology of Agriculture and Food, τόμος 19, τεύχος 2, 2012, https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01165135/document.


Joseph Daher

13/7/2022

[Αναδημοσίευση από το elaliberta.gr]

Μετάφραση: elaliberta.gr από το: Joseph Daher, “Exacerbating the Contradictions. The Impact of Russia’s Invasion of Ukraine on the Middle East and North Africa”, Spectre, 13 Ιουλίου 2022, https://spectrejournal.com/exacerbating-the-contradictions-impact-of-russia-invasion-on-middle-east-north-africa/. Αναδημοσίευση: International Viewpoint, 14 Ιουλίου 2022, https://internationalviewpoint.org/spip.php?article7740. Europe Solidaire Sans Frontières, http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article63295.


Για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, βλέπε και άλλες σχετικές αναρτήσεις στο site μας εδώ


Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s