Το μυστικό της γοητείας της οικογένειας Παπανδρέου

Σπάρτακος 73, Φλεβάρης 2004


του Νίκου Μενεγάκη

Από το «Γέρο της Δημοκρατίας» στο «παιδί της αλλαγής» η ιστορική απόσταση είναι σχεδόν τρεις γενιές. Η οικογένεια των Παπανδρέου διατηρείται και στις τρεις αυτές γενιές συνδεδεμένη με τις κρίσιμες ιστορικές καμπές της περιόδου και με βασικό χαρακτηριστικό της να κατορθώνει να διατηρείται στο πολιτικό προσκήνιο σαν καταλύτης στα αδιέξοδα της αστικής εξουσίας.

Με τον αιφνιδιασμό του στρατηγήματος «Γιωργάκης» – προεκλογική κομματική ανανέωση, το ΠΑΣΟΚ βελτίωσε εντυπωσιακά το μέχρι χθες καταθλιπτικό σε βάρος του συσχετισμό εκλογικής απήχησης και βαδίζει τώρα ακόμη και με κάποιες πιθανότητες νίκης προς τις επόμενες εκλογές. Η ισχυρή μερίδα της αστικής τάξης που έχει βρει έναν πολύ ικανοποιητικό γι’ αυτήν τρόπο συνεργασίας με τη νεώτερη νομενκλατούρα του εκσυγχρονισμένου ΠΑΣΟΚ υποστήριξε την εμφάνιση του νεώτερου Παπανδρέου, επιστρατεύοντας όλα τα τεχνάσματα της «επιστήμης» της επικοινωνίας. Ο Σημίτης, ο αρχιερέας του εκσυγχρονισμού και ο μέχρι χθες πολυχαιδεμένος πρωθυπουργός των ΜΜΕ οδηγείται εκών-άκων σε μια προεκλογική πολιτική αυτοκτονία χωρίς προηγούμενο στην κοινοβουλευτική ιστορία, περιβαλλόμενος από την οσμή των σκανδάλων και της ταχείας σήψης των εκσυγχρονιστών.

Η κοινοβουλευτική Αριστερά, βλέπει ξαφνικά τις ταπεινές ελπίδες της, να εισπράξει δηλαδή και αυτή ένα μικρό ποσοστό από τη λαϊκή δυσαρέσκεια για τα έργα και τις ημέρες της κυβέρνησης των εκσυγχρονιστών, να εξανεμίζονται εν ριπή οφθαλμού. Ακόμη περισσότερο η νέα λαϊκή συσπείρωση γύρω από το Γιωργάκη, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των πρώτων δημοσκοπήσεων, ρίχνει το ΣΥΝ(ΡΑ) κάτω από το μαγικό όριο του 3% και καθηλώνει το ΚΚΕ σε μια νέα μικρή συρρίκνωση ή στασιμότητα της εκλογικής του απήχησης γύρω στο 5%-6%. Οι εκλογικοί συνδυασμοί της σεχταριστικής Άκρας Αριστεράς (ΜΕΡΑ και ΣΕΚ) που έτσι και αλλιώς βρίσκονται σε μόνιμη κοινωνική ανυπαρξία στρατεύονται για άλλη μια φορά σε μια προσπάθεια χωρίς ουσιαστικό πολιτικό αντίκρισμα ή έστω προοπτική αφού καμιά απολύτως ευρύτερη απήχηση στην τάξη ή στη νεολαία δεν ελπίζουν να εμπνεύσουν.

Η συνηθισμένη αστυνομική ερμηνεία

Η ερμηνεία του φαινομένου αυτού, από ολόκληρο το φάσμα της Αριστεράς, από το νέο «σοφτ» κινηματικό ΣΥΝ (Ρ.Α.), μέχρι το λιλιπούτειο «σκληρό» αντικαπιταλιστικό πόλο του ΜΕΡΑ, επικεντρώνεται στην κατασκευασμένη από τα ΜΜΕ και αμερικανοκίνητη παρουσία του Γιωργάκη. Μια ερμηνεία όμως που κατά τη γνώμη μας είναι εντελώς ανεπαρκής για να εξηγήσει τόσο την απότομη αντιστροφή του προεκλογικού κλίματος μέσα σε μεγάλα λαϊκά στρώματα όσο και την απογοητευτική εικόνα μιας Αριστεράς με εντελώς ευάλωτη και εύκολα χειραγωγούμενη βάση. Είναι ίσως αναμενόμενο, η μεγάλη πλειοψηφία της Αριστεράς, διαπαιδαγωγημένη στο σταλινικό σχολείο της αέναης πρακτορολογίας, προσπαθεί για άλλη μια φορά να αποκρύψει τις δικές της ευθύνες και να τις μεταθέσει στην δήθεν ανωριμότητα των λαϊκών στρωμάτων ενώ δε χάνει την ευκαιρία να κλαψουρίζει σε όλους τους τόνους για την ισχύ και τα δόλια μέσα που χρησιμοποιούν οι αντίπαλοι. Άλλωστε με την ίδια κοντόφθαλμη, ανιστόρητη και σε τελευταία ανάλυση μικροαστική λογική αποπειράθηκε η επίσημη Αριστερά να ερμηνεύσει τα κοσμοϊστορικά γεγονότα, όπως η μεγάλη κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και των ανατολικών κρατών αλλά και να αντιμετωπίσει κάθε ιδεολογικό της αντίπαλο ή διαφωνούντα από τα δεξιά και αριστερά.

Όμως το αναμφισβήτητο φαινόμενο του σε μεγάλο βαθμό αυθόρμητου ενθουσιασμού των λαϊκών στρωμάτων για το πρόσωπο του Γιώργου, οι φωτογραφίες του παππού του, του «γέρου της Δημοκρατίας», που έκαναν την εμφάνιση τους σε συγκεντρώσεις σε όλες τις επαρχιακές πόλεις, τα συνεχή συνθήματα με τις πυκνές αναφορές στον πατέρα του Ανδρέα και στην «αλλαγή του 81», δεν μπορούν να ερμηνευτούν με μια απλή επίκληση της δύναμης χειραγώγησης των μαζών από τα ΜΜΕ και τη διείσδυση των πρακτόρων του ιμπεριαλισμού στα κομματικά μαγειρεία.

Η ιστορία της οικογένειας των Παπανδρέου συνδέεται με τις αντιφάσεις του πολιτικού λόγου του «μεσαίου» χώρου, τις συνεχείς μεταστροφές της πολιτικής του πρακτικής που αιωρείται ανάμεσα στους δύο βασικούς κοινωνικούς πόλους, όπως ακριβώς μας έχουν διδάξει οι κλασσικοί. Η αδυναμία του δεύτερου πόλου δηλαδή της εργατικής τάξης να αναδείξει τη σοσιαλιστική προοπτική και να ηγηθεί αποφασιστικά στις εξελίξεις των κρίσιμων ιστορικών καμπών, επιτρέπει την επικράτηση των εκφραστών των «μικρομεσαίων» που υποκλίνονται αμέσως στα συμφέροντα και στην πολιτική των «μεγάλων». Με το επαναλαμβανόμενο αυτό μοτίβο η ιστορία της οικογένειας συνδέεται και ταυτόχρονα σηματοδοτεί τις βαθύτερες κοινωνικές διεργασίες και τις ταξικές συγκρούσεις των τελευταίων πενήντα χρόνων.

Οι αντιφάσεις της πολιτικής του «Γέρου της Δημοκρατίας»

Ο πατριάρχης Γεώργιος Παπανδρέου σαν γνήσιος αστός πολιτικός με βενιζελική προέλευση υπηρέτησε τις κρίσιμες στιγμές την τάξη του στα χαρακώματα των Δεκεμβριανών. Αντιτάχθηκε αποφασιστικά στις εξεγερμένες εργατικές μάζες της Αθήνας και του ΕΑΜ και βοήθησε την αγγλική διπλωματία να τυλίξει σε μια κόλλα χαρτί τη θλιβερή και ανίκανη σταλινική ηγεσία του ΚΚΕ αποκτώντας βέβαια από τις εξαπατημένες και ηττημένες μάζες τον περιφρονητικό τίτλο του «παπατζή».

Είκοσι χρόνια αργότερα σαν «Γέρος της Δημοκρατίας» ηγήθηκε ενός φιλελευθέρου αστικού κόμματος, της Ένωσης Κέντρου, που συνένωσε όλα τα μικρά αστικά κόμματα του μεσαίου χώρου και κατόρθωσε να εκφράσει και ταυτόχρονα να συγκρατήσει σε μεγάλο βαθμό την λαϊκή δυσαρέσκεια προς την άρχουσα τάξη μέσα στα πλαίσια του κοινοβουλευτισμού. Ο ρόλος του στα Δεκεμβριανά ξεχάστηκε. Η κατάργηση των μετεμφυλιακών διακρίσεων στο όνομα της «Δημοκρατίας που θα νικήσει» και ο τερματισμός της άγριας καταδίωξης των εαμικών από τους μηχανισμούς του αστυνομοκρατούμενου κράτους της δεξιάς, αποτελούσε την βαθύτερη πολιτική του επαγγελία κάτω από τα συνθήματα «τρομοκρατήσατε τους τρομοκράτες» και της τήρησης του συντάγματος με το «114» που δόνησαν τη νεολαία αλλά και μεγάλα τμήματα της τάξης της εποχής του 60. Παράλληλα η επαγγελία της «δωρεάν παιδείας», της αγροτικής σύνταξης κλπ. αποτελούσαν ουσιαστικά τα πρώτα αιτήματα για ένα κράτος κοινωνικής πρόνοιας που αντανακλούσαν τις πρώτες διεκδικήσεις της εργατικής τάξης που συνέρχονταν από τα χτυπήματα της ήττας.

Ωστόσο ο «Γέρος της Δημοκρατίας» αν και αναγκάσθηκε να συγκρουσθεί με το παλάτι ποτέ δεν τόλμησε να θέσει «καθεστωτικό ζήτημα» και να αμφισβητήσει τον ίδιο το θεσμό της μοναρχίας. Τη δουλειά αυτή ανέλαβαν οι συνταγματάρχες που καραδοκούσαν στη σκιά των γεγονότων.

Ο Ανδρέας και η κομματική γραφειοκρατία

Ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ Α. Παπανδρέου σφράγισε με τη χαρισματική του προσωπικότητα και τις πολιτικές του πρωτοβουλίες μια ολόκληρη εποχή στην ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η σύγκρουση με τον πατέρα του στους κόλπους της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου, οι αριστερές θέσεις του ΠΑΚ και στη συνέχεια του ΠΑΣΟΚ ενώ παρέμεναν ασφαλώς μέσα στα πλαίσια του ρεφορμισμού και του μικροαστικού ριζοσπαστισμού, αντανακλούσαν την επιθυμία μιας συγχυσμένης αλλά υπαρκτής επιθυμίας σοσιαλιστικής διεξόδου των πλατειών εργατικών στρωμάτων. Όμως αν το ΠΑΣΟΚ σαν κυβερνητικό κόμμα δεν έκανε βήματα προς το δρόμο του σοσιαλισμού που είχε επαγγελθεί, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου κατόρθωσε να εκφράσει τα νέα στρώματα των ανερχόμενων «μικρομεσαίων» επιχειρηματιών, των νέων δυναμικών επαγγελματιών και τεχνοκρατών που ασφυκτιούσαν (ή αισθάνονταν αποκλεισμένοι) μέσα στα στεγανά του μίζερου μετεμφυλιακού ελληνικού αστικού κράτους. Ενός κρατικού μηχανισμού που αποτελούσε αποκλειστικό φέουδο μιας συντηρητικής, κοντόφθαλμης δεξιάς στηριγμένης σχεδόν αποκλειστικά στα εκβιαστικά πλέγματα των πελατειακών σχέσεων. Ο Ανδρέας με μοναδική μαεστρία ισορροπούσε ανάμεσα στις απαιτήσεις των ανερχόμενων στρωμάτων, στη σταδιακή τους ενσωμάτωση στην αστική τάξη και στις απαιτήσεις της πλατειάς μάζας των εργατικών και αγροτικών στρωμάτων που τον στήριξαν με επιμονή και υπομονή προσδοκώντας στις εξαγγελίες και στις μισοτελειωμένες κατακτήσεις του «κράτους πρόνοιας» της δεκαετίας του 80.

Τα στελέχη που γαλουχήθηκαν μέσα στο παλιό παπανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ δεν κατόρθωσαν ποτέ να συγκροτήσουν μια «κλασσική» ρεφορμιστική παράταξη του τύπου των ευρωπαϊκών σοσιαλδημοκρατικών ή σοσιαλιστικών κομμάτων. Κινήθηκαν περισσότερο στη σκιά της ισχυρής προσωπικότητας του Ανδρέα και δεν απέκτησαν την παράδοση και τη πολιτική κουλτούρα που διέθεταν τα πολιτικά στελέχη στα αντίστοιχα ευρωπαϊκά κόμματα. Ο Ανδρέας άλλωστε φρόντιζε πάντοτε να διαλύει τις εσωκομματικές ομαδοποιήσεις και να αποκεφαλίζει κάθε προσωπικότητα που απειλούσε την αυθεντία του και να διατηρεί την άμεση επαφή του με τις μάζες αξιοποιώντας το προσωπικό του χάρισμα και παρακάμπτοντας την κομματική γραφειοκρατία. Τα στελέχη που ανδρώθηκαν πολιτικά στη δικτατορία και στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης εξαντλήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 90 και σήμερα, όσοι επέζησαν, δεν αποτελούν πλέον παρά άχρωμες πολιτικές επιβιώσεις που στηρίζονται στους προσωπικούς πελατειακούς μηχανισμούς που ανέπτυξαν.

Ο σημιτικός εκσυγχρονισμός και η παγίωση της νομενκλατούρας

Η παρακμή της κλασσικής ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας με την εμφάνιση του «Μπλαιρισμού», σημάδεψε ανάλογα και την ελληνική εκδοχή της. Ο σημιτικός «εκσυγχρονισμός» του κόμματος από τα μέσα της δεκαετίας του 90, βοηθούσης και της απομάκρυνσης του Ανδρέα, διέλυσε ουσιαστικά τις μαζικές κομματικές οργανώσεις, τις απομόνωσε από το συνδικαλιστικό κίνημα, σταθεροποίησε την κομματική νομενκλατούρα και καθιέρωσε τις πελατειακού τύπου εκλογικές σχέσεις σαν πρακτική όχι μόνο «των πρωτοκλασάτων» αλλά του συνόλου των στελεχών του «κινήματος». Στην πραγματικότητα η κομματική δομή του ΠΑΣΟΚ συρρικνώθηκε στη διευρυμένη νομενκλατούρα του και στους προσωπικούς πελατειακούς μηχανισμούς της. Η ηθική διάβρωση των ουσιαστικά ανεξέλεγκτων τεχνοκρατών – εκσυγχρονιστών δεν μπορούσε παρά να είναι βαθιά και γρήγορη. Η λαϊκή δυσαρέσκεια από τη νεοφιλελεύθερη επίθεση διαρκείας στις όποιες προηγούμενες κατακτήσεις του «κράτους πρόνοιας» διογκώνεται με την οσμή της σήψης.

Η επαγγελία μιας νέας φάσης εκσυγχρονισμού

Ο Παπανδρέου ο Γ’ θα κλιθεί ακριβώς για να διασώσει την κατάσταση επαγγελόμενος την ηθική κάθαρση και την «τρίτη αλλαγή». Στην πραγματικότητα καλείται για να διασώσει την αξιοπιστία της εκσυγχρονιστικής πολιτικής και να αποφευχθούν οι συνέπειες από μια άτσαλη επάνοδο της κλασσικής δεξιάς. Όμως για τις μάζες που επανασυσπειρώνονται γύρω από το ΠΑΣΟΚ, ο νεώτερος Παπανδρέου αποτελεί μια ελπίδα ενός νέου αγωνιστικού ξεκινήματος ενάντια στο διαβρωμένο «κατεστημένο» όπως έκανε ο παππούς του της δεκαετίας του 60 και για ένα νέο «κράτος πρόνοιας» όπως ο πατέρας του της εποχής του 80.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου ο νεώτερος, προσπαθεί να συντηρήσει αυτήν την ελπίδα με αόριστες υποσχέσεις για «νέα ξεκινήματα», «συμμετοχή των πολιτών» και ένα νέο πολιτικό προφίλ με έμφαση στην αμεσότητα και την προσωπική απλότητα. Οι συγκεκριμένες θέσεις που παίρνει για την κατάργηση των πανελληνίων εξετάσεων, την αποποινικοποίηση της χρήσης της κάνναβης, την αντιμετώπιση της ανεργίας, είναι τουλάχιστον αποσπασματικές και είναι φανερό ότι αποβλέπουν αποκλειστικά και μόνο στον εντυπωσιασμό και στην προεκλογική «επικοινωνιακή στρατηγική». Ακόμη οι σταθερές αναφορές για ευρύτερη «παράταξη» πέρα από τις κομματικές δομές με συμμετοχή των «πολιτών» προσπαθούν να δώσουν την αίσθηση ενός κινήματος που σέβεται τους ανένταχτους ενώ τα συνεχή ανοίγματα προς τη νεολαία προσπαθούν να συγκινήσουν την απολίτικη και μάλλον αδιάφορη πλειοψηφία φοιτητών και μαθητών. Από την άλλη μεριά η άμεση απήχηση που βρήκαν αυτές οι αναφορές, αντικατοπτρίζει τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί τα τελευταία χρόνια στη συνείδηση των λαϊκών στρωμάτων, δηλαδή το αυξανόμενο κύρος των κοινωνικών κινημάτων, την επιθυμία για αμεσοδημοκρατικές συμμετοχικές διαδικασίες, την αμφισβήτηση συνολικά των επαγγελματιών της πολιτικής και των διαβρωμένων κοινοβουλευτικών θεσμών. Αυτή την αλλαγή ακριβώς, η αγκυλωμένη Αριστερά στάθηκε για μια ακόμη φορά ανίκανη να αντιληφθεί και πολύ περισσότερο να εκφράσει.

Όμως το νέο στυλ και οι αποσπασματικές θέσεις δεν αρκούν για να καλύψουν τη βαθύτερη ένδεια της νέας φάσης του εκσυγχρονισμού. Οι επικλήσεις για την ευρύτερη παράταξη δεν αρκούν για να δημιουργήσουν κινηματικές διαδικασίες και μαζική συμμετοχή. Η έλλειψη ουσιαστικής πολιτικής πρότασης δεν μπορεί να συγκαλυφθεί μεσοπρόθεσμα με τις αοριστίες. Η «τροπολογία Πάχτα» έδωσε την ευκαιρία στον Γιώργο να κάνει μια επίδειξη αρχηγικής πυγμής και αποφασιστικότητας αλλά παράλληλα ανασήκωσε το κάλυμμα για να αποκαλυφθεί η καθολική έκταση της «διαπλοκής» των στελεχών του κυβερνώντος κόμματος και της αξιωματικής αντιπολίτευσης.. Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα το μέτρο της αποπομπής των εννέα βουλευτών μοιάζει απογοητευτικά φτωχό και ανεπαρκές.

Η έμπειρη κομματική νομενκλατούρα, αποβλέποντας στη μεσοπρόθεσμη επιβίωση της υπομένει με στωικότητα το νέο πολιτικό λόγο που συχνά την διασύρει και την λοιδορεί. Ακόμη περισσότερο μένει κάπως αμήχανη απέναντι στις αποσπασματικές πρωτοβουλίες του Γιώργου για τις οποίες είναι ανέτοιμη να τις αφομοιώσει και να τις υπερασπισθεί. Περισσότερο έτοιμοι για το σκοπό αυτό μοιάζουν οι προερχόμενοι από τον ΣΥΝ εκσυγχρονιστές που πανευτυχείς δείχνουν να κινούνται σαν τα ψάρια στο νερό και να είναι οι μόνοι που παίρνουν τη νέα πολιτική στα σοβαρά. Ίσως αυτοί οι χθεσινοί ακατάβλητοι πολέμιοι του λαϊκισμού και άσπονδοι διώκτες του σατανικού πατέρα, να βρήκαν στο πρόσωπο του γιου τον πραγματικό αρχάγγελο της κάθαρσης. Τουλάχιστον δεν μπορούν να κατηγορηθούν για προκαταλήψεις.

Έτσι ο Γεώργιος Παπανδρέου ο νεώτερος είναι καταδικασμένος να μάχεται απεγνωσμένα με το χρόνο που σταδιακά μέχρι τις εκλογές θα τον απογυμνώνει από την ανανεωτική του εμφάνιση και θα φανερώνει τη βαθύτερη ανεπάρκειά της πολιτικής του.

Νίκος Μενεγάκης

2/2/2004


Σπάρτακος 73, Φλεβάρης 2004

Αρχείο Σπάρτακου


https://tpt4.org/?p=3538

There is one comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s