Ν.Ζαχαριάδης: Μία αμφιλεγόμενη προσωπικότητα

Σπάρτακος 73, Φλεβάρης 2004


Ν.Ζαχαριάδης:

Μία αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, θύτης και θύμα του σταλινικού εκφυλισμού του κομμουνιστικού κινήματος

του Φίλιππου Καλογερίδη

Τα αμφιλεγόμενα πρόσωπα στην ιστορία του εργατικού κινήματος, που όμως έχουν παίξει ένα σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της, συγκεντρώνουν έτσι κι αλλιώς το μεγαλύτερο ενδιαφέρον τόσο των ιστορικών, όσο και των απλών πολιτικών αγωνιστών της αριστεράς. Συνήθως βέβαια αποκτούν μυθολογικές διαστάσεις και στην προσέγγιση τους διαμορφώνονται δύο αντιλήψεις: ή η άνευ όρων αποδοχή τους ή η σε κάθε περίπτωση απόρριψή τους. Έτσι δεν θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά και στην περίπτωση του Νίκου Ζαχαριάδη (ΝΖ), γενικού γραμματέα του ΚΚΕ από το 1931, όταν τοποθετήθηκε στη θέση αυτή με την παρέμβαση της ήδη «σταλινισμένης» Κομμουνιστικής Διεθνούς, μέχρι και το 1956, που καθαιρέθηκε από τη λεγόμενη Διεθνή Επιτροπή των κομμουνιστικών και εργατικών κομμάτων της Σοβιετικής Ένωσης, Ουγγαρίας, Πολωνίας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας και Τσεχοσλοβακίας. Μετά από την καθαίρεση του και αφού πέρασε αρκετές περιπέτειες – μεταξύ αυτών έπρεπε να αποτινάξει και την κατηγορία του χαφιέ – αυτοκτόνησε στο Σοργκούτ της Σιβηρίας τον Αύγουστο του 1973. Πρόκειται για ένα πρόσωπο που έπαιξε αναμφισβήτητα πρωταγωνιστικό ρόλο στο ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα, στις πιο κρίσιμες περιόδους του. Ο Ζαχαριάδης απασχόλησε όχι μόνο την σχετική ιστοριογραφία και τις προσωπικές καταθέσεις παλιών αγωνιστών -δεν είναι μικρό το εύρος της βιβλιογραφίας που καταλαμβάνουν οι αναμνήσεις στελεχών του ΚΚΕ για τον ίδιο- αλλά και ένα σημαντικό τμήμα του αριστερού κινήματος, ιδιαίτερα αυτό που πολιτογραφήθηκε ως «μαοϊκό» για περισσότερες από τρείς δεκαετίες, το οποίο αρχικά συγκροτήθηκε με βάση την υπεράσπισή του. Συνεχίζει ωστόσο και σήμερα να απασχολεί και να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον νέων και παλαιότερων ιστορικών, αλλά και σημαντικών τμημάτων του αριστερού κινήματος. Με ένα ίσως αφαιρετικό τρόπο το ερώτημα που τίθεται σε όλες τις μελέτες που έχουν εκδοθεί είναι: ο Ζαχαριάδης ήταν «θεός» ή «διάβολος», θύτης ή θύμα, ένας σπουδαίος ηγέτης ή τελικώς μία τραγική αντανάκλαση του σοβιετικού θερμιδώρ στο ελληνικό κίνημα; Βέβαια η περίπτωση του ΝΖ δεν μπορεί να εξεταστεί με ένα υπεριστορικό τρόπο ως πολιτική προσωπικότητα. Η ιστορική του αξιολόγηση πρέπει να γίνει στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης περιόδου και με βάση τις συγκεκριμένες συνθήκες που τον ανέδειξαν, το επέβαλαν και το διατήρησαν ως ηγετική προσωπικότητα του ελληνικού αριστερού κινήματος. Κι αυτή είναι μία μελέτη που δεν έχει γίνει ακόμη. To Noέμβριο του 2001 από τις εκδόσεις Φιλίστωρ κυκλοφόρησε, με εισαγωγή του Π.Γιαννικόπουλου το βιβλίο «Υπόθεση Ζαχαριάδη – καταδίκη και αποκατάσταση του κομμουνιστή ηγέτη – Απόρρητα Ντοκουμέντα» και τον Δεκέμβριο του 2003 από τις εκδόσεις Προσκήνιο, με επιμέλεια και εισαγωγή του Γ. Πετρόπουλου, κυκλοφόρησε το βιβλίο «Η καθαίρεση του Νίκου Ζαχαριάδη (επέμβαση του ΚΚΣΕ στο ΚΚΕ» με άγνωστα κομματικά ντοκουμέντα και σημειώματα από το προσωπικό του αρχείο. Πρόκειται για δύο πολύ σπουδαία βιβλία, συμπληρωματικά μεταξύ τους, που φωτίζουν την λεγόμενη υπόθεση Ζαχαριάδη, το ρόλο που έπαιξε στο ελληνικό εργατικό κίνημα, αλλά πάνω απ’ όλα αποδεικνύουν πως λειτουργούσε το ΚΚΕ και κυρίως για ποιο λόγο αυτή η κομματική ηγεσία δεν ήταν δυνατόν να καθοδηγήσει μία νικηφόρα επανάσταση. Δείχνει όλο το ζόφο και την υπαλληλική νοοτροπία των στελεχών του ΚΚΕ, ακόμη και του ίδιου του Ζαχαριάδη απέναντι στο ΚΚΣΕ. Κι από μία πλευρά μάλιστα οι απλοί αγωνιστές που τον ακολουθούσαν από ένα «θεολογικό» πάθος εμφορούμενοι και επέμειναν να τον υποστηρίζουν ακόμη για πολλά χρόνια μετά την καθαίρεσή του, με τρομακτικό προσωπικό κόστος ο καθένας, αποδεικνύονται ανώτεροι του. Είναι γνωστές οι διώξεις που υπέστησαν οι οπαδοί του στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, όπως επίσης επί της ηγεμονίας του οι διώξεις που υπέστησαν οι επικριτές του. Πρόκειται για το μεγαλείο μιάς τραγωδίας που έχει σημαδέψει το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα και οι συνέπειές της φτάνουν μέχρι τις ημέρες μας. Το μνημειώδες επαναστατικό κίνημα του 1941-49 που έλαχε να διαθέτει την πιο «μικρή ηγεσία» που θα μπορούσε να είχε. Το οδήγησε μέσα από διαδοχικές ήττες και επαίσχυντες συμφωνίες στη διάλυση και στις μυλόπετρες των πέτρινων χρόνων του μετεμφυλιακού κράτους. Στις δύο εκδόσεις περιλαμβάνονται άγνωστα ντοκουμέντα και πτυχές του εσωκομματικού καθεστώτος και της περιπέτειας του ΝΖ£ πολλές πληροφορίες και στοιχεία που ανασυνθέτουν μία ολόκληρη εποχή, που σημάδεψε το ελληνικό αριστερό κίνημα. Η πτυχή που αφορά το χαρακτήρα της ελληνικής επανάστασης είναι μία από τις πολλές που καταγράφονται σ’ αυτές τις μελέτες. Στο επαναστατικό μαρξιστικό ρεύμၠείναι γνωστό πως η τύχη της επανάστασης του 1941-49 δεν κρίθηκε τότε, αλλά το 1934, όταν η περίφημη 6η ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ αλλάζει το χαρακτήρα της επανάστασης από σοσιαλιστική σε αστικοδημοκρατική. Στην έκδοση του Προσκηνίου αποκαλύπτεται ότι ο ίδιος ο Ζαχαριάδης διαφώνησε με τον αστικοδημοκρατικό χαρακτήρα που ήθελε να δώσει η ΚΔ στην ελληνική επανάσταση και επέμενε στο σοσιαλιστικό της χαρακτήρα. Ωστόσο όμως υπάκουσε -το σχετικό κείμενο που εισηγήθηκε τελικά ο ΝΖ είχε γράψει ο Κουούσινεν ή ο Μανουίλσκι, στέλεχη του ΚΚΣΕ- την «πήρε επάνω του» και την επέβαλε στο αριστερό κίνημα. Συγκρούστηκε ο ίδιος υπερασπίζοντας τον αστικοδημοκρατικό χαρακτήρα της επανάστασης, και μάλιστα με τον πιο χυδαίο πολιτικό τρόπο, με τον Παντελή Πουλιόπουλο, επικεφαλής της ΟΚΔΕ και ιστορικό ηγέτη του ελληνικού τροτσκισμού, όταν ανασκευάζοντας την επιχειρηματολογία της 6ης ολομέλειας απέδειξε ότι ο χαρακτήρας της ελληνικής επανάστασης είναι σοσιαλιστικός, εκδίδοντας τη σχετική μελέτη του «Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση στην Ελλάδα». Μετά από το 1947 ο ΝΖ επιχειρεί να αλλάξει στο πρόγραμμα του ΚΚΕ τον χαρακτήρα της επανάστασης, από αστικοδημοκρατικό σε σοσιαλιστικό. Το επιτυγχάνει παρά τις περί του αντιθέτου παρεμβάσεις του ΚΚΣΕ. Μέχρι την καθαίρεση του το 1956 στο πρόγραμμα του ΚΚΕ, έστω και με ένα συγχυσμένο τρόπο αναφέρεται πως ο χαρακτήρα της επανάστασης στην Ελλάδα είναι σοσιαλιστικός. Το στοιχείο μάλιστα αυτό είναι ένα από τα μέρη του κατηγορητηρίου εναντίον του, στη «δίκη» της 6ης ολομέλειας του 1956. Η αναφορά για το χαρακτήρα της επανάστασης, που δικαιώνει έστω και μετά από πολλές δεκαετίες τον κορυφαίο μαρξιστή επαναστάτη του μεσοπολέμου, Π. Πουλιόπουλο, είναι αρκετά ενδεικτική της αντίληψης, της μεθοδολογίας, αλλά και της πολιτικής εν κατακλείδι του ΚΚΕ από την εποχή της επικράτησης του σταλινισμού μέχρι την κατάρρευση των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Οι δύο προαναφερόμενες εκδόσεις, στις οποίες περιλαμβάνονται εκτός των άλλων τα πρακτικά και οι ομιλίες της 6ης ολομέλειας που καθαίρεσε τον Ν.µ. και της 7ης ολομέλειας που τελικά τον διέγραψε και από μέλος του κόμματος, είναι αποκαλυπτικές του σταλινικού ζόφου που ευνούχισε το ελληνικό αριστερό κίνημα και το οδήγησε ακόμη και στις ημέρες μας στην ήττα και την αποσάρθρωση. Ο ΝΖ είναι οπωσδήποτε ένα τραγικό πρόσωπο, προϊόν μιάς συγκεκριμένης εποχής, της εποχής ανόδου και εν συνεχεία κυριαρχίας του σταλινισμού, με αναμφισβήτητα ηγετικές ικανότητες, τις οποίες όμως είχε υποτάξει σε μία υπαλληλική νοοτροπία, στην οποία κατά βάση όφειλε και την ανάδειξή του. Το ηρωικό στοιχείο εν προκειμένω ταυτίζεται κατά κύριο λόγο με ορισμένα τυχοδιωκτικά του χαρακτηριστικά. Η εξουσιαστική επιβολή στους συνεργάτες του είναι αποτέλεσμα της σχέσης που είχε και της εμπιστοσύνης που απολάμβανε είτε από τον ίδιο τον Στάλιν, είτε από τον σταλινικό μηχανισμό της ΚΔ κατ’ αρχήν και του ΚΚΣΕ ακολούθως, αλλά και της γνώσης που διέθετε για τους «όρους του παιχνιδιού» και της μετριότητας των συνεργατών του. Η «αγάπη» και το «μίσος» που συγκέντρωσε ήταν αποτέλεσμα των αντιφάσεων της προσωπικότητας του, της δράσης του και της εποχής. Το τραγικό του τέλος, η αυτοκτονία στο παγωμένο Σοργκούτ, ήταν η συνέπεια που επιφύλασσε το καθεστώς -στην πιο ακραία της εκδοχή- του θερμιδωριανού εκφυλισμού των ελπίδων που γέννησε η ρωσική επανάσταση του 1917, σε όσους, έστω κι αν το είχαν πιστά υπηρετήσει στο παρελθόν, είχαν όμως την ατυχή έμπνευση να διατυπώσουν μία διαφορετική άποψη η οποία έθετε εν κινδύνω τα συμφέροντα της εξωτερικής πολιτικής της σοβιετικής γραφειοκρατίας. Οι νέοι αγωνιστές είναι ανάγκη να μελετήσουν ξανά και ξανά την τραγική πορεία της ηγεμονίας του σταλινικού μεσαίωνα στο εργατικό κίνημα και να συνειδητοποιήσουν πως το καρκίνωμα της γραφειοκρατίας, που ταλανίζει ακόμη την αριστερά στις διάφορες εκδοχές της, είναι αυτό που ηττήθηκε και όχι ο σοσιαλισμός. Γιατί ο σοσιαλισμός ή θα περιέχει την εργατική δημοκρατία, ως ένα από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά του ή δεν θα υπάρξει.

Φίλιππος Καλογερίδης


Σπάρτακος 73, Φλεβάρης 2004

Αρχείο Σπάρτακου


https://tpt4.org/?p=3556

There is one comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s