Παγκόσμια οικονομία: μια νέα θλιβερή χρονιά

Σπάρτακος 32, Γενάρης-Απρίλης 1992


ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΜΙΑ ΝΕΑ ΘΛΙΒΕΡΗ ΧΡΟΝΙΑ

Η σημερινή παγκόσμια συγκυρία

Η κατάσταση της παγκόσμιας οικονομίας εγγράφεται σήμερα σε ένα κλίμα παρακμής όπου οι ανησυχίες αρχίζουν να γίνονται αισθητές: ‘Ενα πρόσφατο κύριο άρθρο του The Economist ήθελε να παρουσιάζεται εφησυχαστικό έχοντας ωστόσο για τίτλο: «Σε ελεύθερη πτώση;». Ξέρουμε ότι οι οικονομικές προβλέψεις καταγράφουν διακυμάνσεις που αναμφίβολα είναι μεγαλύτερου εύρους από των ίδιων των οικονομικών φαινομένων: ‘Ετσι, αφού φοβήθηκαν μια νέα βορειο-αμερικάνικη ύφεση στο μέσον της δεκαετίας του 1980 και αφού κατόπιν διακήρυξαν πως η κρίση τελείωσε κατά το τέλος της δεκαετίας, οι οικονομολόγοι τώρα θέλουν να πειστούν για μια γρήγορη ανάκαμψη, που ωστόσο αναμένεται.

Maxime DURAND

Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) αναγκάστηκε να αναθεωρήσει προς τα κάτω τις προβλέψεις του. Το 1991, η ανάπτυξη ήταν πολύ αργή, 1,1% στο σύνολο του καπιταλιστικού κόσμου, όπου ο αριθμός των ανέργων αυξήθηκε κατά 3,4 εκατομμύρια μέσα σε ένα χρόνο. Ο ΟΟΣΑ προβλέπει μια ελαφριά βελτίωση το 1992, με ανάπτυξη 2,2%, και -όπως συνήθως- περιμένει τον επόμενο χρόνο να είναι ακόμα καλύτερος, με 3,3%. Αλλά στην πραγματικότητα δεν φαίνεται καμία προοπτική αρμονικής ανάπτυξης της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας. ‘Οπως το γράφει και το γαλλικό περιοδικό L’Expansion, «η ανάκαμψη, εάν έρθει, θα είναι εύθραυστη και χωρίς δύναμη: Η οικονομία των μεγάλων βιομηχανικών χωρών βρίσκονται σε θεραπεία αποτοξίνωσης«.

Η συγκυρία αυτή της παρακμής μας προσφέρει πολλά διδάγματα. Πρώτα-πρώτα, βάζει τέλος σε μια συζήτηση που είχε ξεκινήσει με τις μάλλον καλές επιδόσεις των ετών 1988-1990. Αυτές μπορούσαν a priori να εξηγηθούν με δύο τρόπους. Οι αισιόδοξοι θεωρούσαν πως η φιλελεύθερη πολιτική τελικά απέδιδε τους καρπούς της: Η «διαρθρωτική προσαρμογή» θα είχε εξυγειάνει αρκετά τις οικονομίες, που επιτέλους θα μπορούσαν να ξαναβρούν ένα ρυθμό ανάπτυξης ανάλογο με το ρυθμό πριν από την κρίση. Αλλά μπορούσε κανείς επίσης να ερμηνεύσει την περίοδο αυτήν σαν μια απλή φάση ανανέωσης της επένδυσης και να συμπεράνει πως πρόκειται για μια συγκυριακή ανάκαμψη. Η σημερινή επιβράδυνση δείχνει ότι αυτή η δεύτερη ερμηνεία ήταν η σωστή. Η ανατροπή της κατάστασης προηγείται εξάλλου σαφώς του πολέμου στον Κόλπο και κλιμακώνεται ανάλογα με τη χώρα: Μπορεί να χρονολογηθεί στα μέσα του 1988 για τη Μεγάλη Βρετανία, στα μέσα του 1989 για τις ΗΠΑ και στα τέλη του 1989 για τη Γαλλία και την Ιταλία.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό της σημερινής φάσης φαίνεται στον πίνακα, που δείχνει ότι οι μεγάλες χώρες εξελίσσονται με αποσυγχρονισμένο πλέον τρόπο.

Η αποσυγχρόνιση αυτή συμβάλλει στην εξήγηση του πώς η παγκόσμια οικονομία μπόρεσε να αποφύγει μια τρίτη γενικευμένη ύφεση, στην οποία όλες οι οικονομίες θα υποχωρούσαν ταυτόχρονα.

Το τέλος των αυταπατών

Εάν εξετάσουμε από πιο κοντά την εξέλιξη σε κάθε μία από τις μεγάλες χώρες, βλέπουμε πως το οικονομικό έτος 1991 θέτει τέρμα σε τρεις αυταπάτες. Στη φιλελεύθερη αυταπάτη καταρχήν: Πράγματι, είναι εντυπωσιακό να διαπιστώσει κανείς ότι η επιβράδυνση είναι ιδιαίτερα έντονη στη Μεγάλη Βρετανία και στις ΗΠΑ, τόσο που θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για πραγματική ύφεση στην περίπτωσή τους. Οι χώρες του «θριαμβευτικού φιλελευθερισμού» έφτασαν λοιπόν στο όριο των επιδόσεών τους: Οι προοπτικές τους έχουν μόνιμα ανατραπεί και ο καιρός που αποτελούσαν παράδειγμα προς μίμηση έχει παρέλθει.

Η δεύτερη αυταπάτη στην οποία οι οικονομικές πραγματικότητες προσφέρουν μια γερή διάψευση είναι ο σχηματισμός της «μεγάλης ευρωπαϊκής αγοράς«.

Ο μύθος του 1992 είχε εορταστεί με διατυμπανισμούς από τους τεχνοκράτες των Βρυξελλών που υπόσχονταν τουλάχιτον 2 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας. Το 1991, ο αριθμός των θέσεων απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) ήταν στάσιμος, ενώ το ποσοστό της ανεργίας πέρασε από το 8,9 στο 9,3% του ενεργού πληθυσμού. Η κατάργηση των τελωνείων δεν μπορεί από μόνη της να ωθήσει προς μια νέα δυναμική της συσσώρευσης, της οποίας οι καθοριστικοί παράγοντες βρίσκονται αλλού.

 

Αύξηση ΑΕΠ (Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν)
1983-89 1990 1991 1992
ΗΠΑ 3,9 1 -0,5 2,2
Ιαπωνία 4,6 5,6 4,5 2,4
τέως Ο.Δ.Γερμανίας 2,7 4,5 3,2 1,8
Γαλλία 2,1 2,8 1,4 2,1
Ιταλία 3,1 2 1 2
Μεγάλη Βρετανία 3,5 0,8 -1,9 2,2
ΟΟΣΑ 3,7 2,6 1,1 2,2
Πηγή: ΟΟΣΑ

Τέλος, μια τρίτη οικονομική αυταπάτη κατέρρευσε: Η γερμανική ενοποίηση και, γενικότερα, το άνοιγμα νέων αγορών στην Ανατολή υποτίθεται πως θα προσέφερε στον καπιταλισμό μια τόνωση με φρέσκο αέρα που θα τον έκανε να βγει οριστικά από την κρίση. Απογοήτευση και εδώ: Η ενοποίηση κοστίζει πιο ακριβά απ’ό,τι προβλεπόταν και η γερμανική ανάπτυξη, μετά από μια έντονη αύξηση το 1990, βρίσκεται σε πορεία επιβράδυνσης. Το ισοζύγιο πληρωμών έχει επιδεινωθεί και η απάντηση ήταν μια αύξηση των επιτοκίων, πράγμα που είναι ιδιαίτερα εύγλωττο για το συντονισμό των νομισματικών πολιτικών με τον οποίο μας έχουν πρήξει τα αυτιά τους τελευταίους μήνες. Οι υποτιθέμενες νέες αγορές της Ανατολής συνεχίζουν να καταρρέουν: Κατά το πρώτο ήμισι του 1991, η βιομηχανική παραγωγή υποχώρησε κατά 29% στη Βουλγαρία, κατά 14% στην Τσεχοσλοβακία, κατά 17% στην Ουγγαρία, κατά 9% στην Πολωνία και κατά 17% στη Ρουμανία. Στην τέως Σοβιετική ‘Ενωση, το εθνικό προϊόν μειώθηκε κατά 12% περίπου στην ίδια περίοδο.

Μια κρίση που διαρκεί

Πώς να εξηγηθεί το άσκημο αυτό κλίμα σε διεθνή κλίμακα; Πρέπει να δούμε εδώ στην ουσία την ετεροχρονισμένη επίπτωση των αντιφάσεων που ώς τώρα είχαν καταφέρει να αναβάλλονται. Η πιο βασική είναι η ακόλουθη: Η ανόρθωση του πραγματοποιούμενου κέρδους που έγινε στην προηγούμενη δεκαετία δεν μπόρεσε να συνοδευτεί από έναν ικανό δυναμισμό των αγορών. Η ανάπτυξη της ζήτησης βασίστηκε σε διάφορα στηρίγματα, από τα οποία τα δύο τουλάχιστον έχουν πλησιάσει τα όριά τους. Η αυξανόμενη στρέβλωση των εισοδημάτων σε βάρος των μισθών δεν μπορεί να ενισχύεται επ’άπειρον. Και η τάση προς γενικευμένη χρέωση, που επέτρεψε, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, τη στήριξη της ζήτησης, δεν μπορεί να παραταθεί και άλλο. Ο καπιταλισμός λοιπόν αυτή τη στιγμή ξαναανακαλύπτει την περίφημη αντίφαση ανάμεσα σε κέρδη και σε αγορές.

‘Ενα άλλο στοιχείο που πρέπει να παρθεί υπόψη αφορά τη μείωση των πιστωτικών ισορροπιών σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ανάπτυξη της δεκαετίας του 1980 στηρίχτηκε σε μια ασσυμετρία ανάμεσα στις τρεις μεγάλες πιστωτικές δυνάμεις: Το αυξανόμενο βορειο-αμερικάνικο έλλειμμα χρηματοδοτήθηκε από το γιαπωνέζικο και το γερμανικό πλεόνασμα. Η ανισορροπία αυτή κοντεύει να εξαντληθεί, αφού το αμερικάνικο έλλειμμα και το γερμανικό πλεόνασμα υποχωρούν, ενώ το γιαπωνέζικο πλεόνασμα συνεχίζει να αυξάνει (βλ. πίνακα).

 

Εμπορικό Ισοζύγιο
(σε δισεκατομμύρια δολλάρια)
1989 1990 1991 1992
ΗΠΑ -116 -108 -72 -79
Ιαπωνία 77 63 98 106
Γερμανία 78 73 20 21
Πηγή: ΟΟΣΑ

 

‘Ενα άλλο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της σημερινής συγκυρίας βρίσκεται στη μείωση των περιθωρίων για ελιγμούς που έχουν οι οικονομικές πολιτικές. Και εδώ οι επιπτώσεις της φιλελεύθερης δεκαετίας αρχίζουν να γίνονται αισθητές: Η σημερινή ύφεση στις ΗΠΑ είναι βέβαια μικρότερης σοβαρότητας απ’ό,τι κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1980, αλλά κρατάει σε μάκρος, πολύ περισσότερο απ’ό,τι προβλεπόταν. Μια δημοσιονομική τόνωση θα επέτρεπε μια ανάκαμψη της οικονομίας, αλλά κάτι τέτοιο καταντάει αδύνατο από το βάρος του ήδη συσσωρευμένου δημοσίου χρέους. Τα ίδια ισχύουν και για τη Μεγάλη Βρετανία και για τη Γαλλία.

Τέλος, ένας τελευταίος παράγοντας χαρακτηρίζει τη συγκυρία, που οι οικονομολόγοι τον βαπτίζουν «πληθωριστικές πιέσεις«. Αυτό, στην πραγματικότητα, παραπέμπει στη διατήρηση ενός στοιχειώδους συσχετισμού δύναμης ανάμεσα σε εργαζόμενους και σε εργοδοσία. Κάθε ανάκαμψη της οικονομίας που να είναι κάπως ζωντανή συνοδεύεται αμέσως από μια αύξηση των μισθών που κρίνεται υπερβολικά γρήγορη και στην οποία οι εργοδότες σπεύδουν να απαντήσουν με άνοδο των τιμών. Το φαινόμενο αυτό είναι που συμβάλλει στην εξήγηση της επιβράδυνσης της γερμανικής και της γιαπωνέζικης οικονομίας, η οποία άλλωστε μόλις έχει αρχίσει. Στην Ιαπωνία, ο πληθωρισμός πέρασε έτσι από το 0% το 1987 στο 4% στα τέλη του 1990: Δεν είναι πολύ, αλλά πρόκειται για ένα πολύ σαφές σύμπτωμα μιας υπερβολικά γερής έντασης στην αγορά εργασίας.

Δεν πρόκειται επομένως για κατάρρευση, αλλά μάλλον για προοδευτικό βύθισμα της συσσώρευσης του κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα: Η σημερινή συγκυρία απεικονίζει έτσι πολύ ωραία την ιδέα ότι ο καπιταλισμός στην πραγματικότητα δεν έχει βγει από την κρίση, με την έννοια ότι δεν έχει μπορέσει να ξαναβρει νέες συνθήκες αρκετά σταθερές που να του επιτρέψουν την εγγύηση του δυναμισμού του. Τα φάρμακα που χρησιμοποιεί για να διατηρήσει το δυναμισμό αυτόν τείνουν να αποδειχτούν όλο και λιγότερο αποτελεσματικά και όλο και περισσότερο δαπανηρά.

Maxime DURAND

Γενάρης 1992


Σπάρτακος 32, Γενάρης-Απρίλης 1992

Αρχείο Σπάρτακου


https://wp.me/p6Uul6-zI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s